Từ Lý Công Uẩn đến 'căn cước văn hóa' của Hà Nội

Tỉnh Bắc Ninh đang phối hợp cùng các đơn vị liên quan nghiên cứu xây dựng Hồ sơ khoa học trình UNESCO vinh danh Danh nhân lịch sử, văn hóa Lý Công Uẩn nhân dịp kỷ niệm 1.000 năm ngày mất (1028 - 2028). Thông tin này đang thu hút sự quan tâm lớn của dư luận, đặc biệt là người dân Hà Nội - nơi gắn bó trực tiếp và sâu sắc với di sản mà vị vua đầu triều Lý để lại.

Bởi, trong lịch sử hiếm có nhân vật nào mà dấu ấn tư tưởng, chính trị và văn hóa lại gắn bó chặt chẽ với vận mệnh của một thành phố như Lý Công Uẩn đối với Thăng Long - Hà Nội. Chính từ quyết định dời đô từ Hoa Lư tới Thăng Long của ông vào năm 1010, một không gian đô thị mới đã được khai sinh, mở ra dòng chảy lịch sử liên tục cho trung tâm chính trị - văn hóa của cả nước đến tận ngày nay.

Và cũng không phải ngẫu nhiên, đến bây giờ, sau hơn 1.000 năm, chúng ta vẫn nhắc tới Chiếu dời đô của ông - minh chứng rõ nét cho tư duy vượt thời đại ấy. Như nhiều chuyên gia phân tích, đó là một tuyên ngôn tư tưởng, thể hiện quan niệm về việc xây dựng quốc gia dựa trên lợi ích lâu dài của nhân dân, sự hài hòa giữa con người với tự nhiên và khát vọng phát triển ổn định, phồn vinh. Tại đó, việc chọn đóng đô tại nơi "ở giữa trời đất, được thế rồng cuộn hổ ngồi" đã cho thấy vị vua đầu triều Lý sớm nhận thức được vai trò của đô thị trung tâm khi đặt trong sự phát triển của một quốc gia độc lập.

Từ quyết định ấy, kinh thành Thăng Long ra đời và tồn tại liên tục hơn 10 thế kỷ, trải qua nhiều biến động lịch sử nhưng gần như chưa bao giờ đánh mất vai trò trung tâm của mình. Và thực tế đã chứng minh: kể từ vị trí kinh đô phong kiến, trung tâm hành chính thời thuộc địa, cho đến Thủ đô của nước Việt Nam hiện đại, dòng chảy liên tục ấy đã làm nên chiều sâu lịch sử và bản sắc đặc biệt của Hà Nội hôm nay.

Như thế, bên cạnh vai trò xây dựng vương triều Lý kéo dài hơn 200 năm với nhiều chiến công hiển hách trong cả dựng nước và giữ nước, Lý Công Uẩn còn thể hiện tầm nhìn chiến lược trong việc kiến tạo mô hình quốc gia và kinh đô bền vững. Xa hơn, theo các sử liệu ghi lại, Lý Công Uẩn còn để lại dấu ấn sâu đậm về tư tưởng trị quốc nhân văn.

Trong gần 20 năm trị vì, ông thực thi nhiều chính sách khoan hòa, giảm sưu thuế, "khoan thư sức dân", lấy ổn định xã hội và đời sống nhân dân làm nền tảng cho sự phát triển quốc gia. Những tư tưởng ấy không chỉ góp phần tạo nên một triều đại thịnh trị, mà còn định hình tinh thần cốt lõi của Thăng Long - một kinh đô phát triển với tinh thần rộng mở, có khả năng chọn lọc, dung nạp và tích hợp nhiều lớp văn hóa của những cộng đồng khác nhau.

***

Đáng chú ý, ký ức về Lý Công Uẩn chưa bao giờ gián đoạn trong đời sống tinh thần của Thủ đô. Năm 2004, tượng đài Lý Thái Tổ đã được khánh thành và đặt trang trọng bên hồ Hoàn Kiếm - trái tim của Hà Nội. Không chỉ tạo nên một điểm nhấn cảnh quan, quần thể tượng đài còn trở thành dấu mốc văn hóa quan trọng, nhắc nhở các thế hệ người dân về vị vua đã khai sinh kinh đô Thăng Long. Hơn 20 năm qua, không gian ấy đã dần được định hình như một biểu trưng lịch sử sống động, gắn kết ký ức nghìn năm của Hà Nội với nhịp sống đương đại.

Từ góc độ quốc tế, những giá trị mà Lý Công Uẩn để lại cũng phù hợp rõ nét với các tiêu chí mà UNESCO đề cao khi vinh danh các danh nhân văn hóa thế giới. Tại đó, những tư tưởng về việc xây dựng quốc gia dựa trên lợi ích cộng đồng, tầm nhìn dài hạn về phát triển bền vững, tôn trọng mối quan hệ hài hòa giữa con người với môi trường sống đều là những giá trị mang tính phổ quát. Chúng không hề mất đi tính thời sự trong bối cảnh thế giới đang đối mặt với nhiều thách thức về phát triển bền vững, đô thị hóa và các vấn đề xã hội mang tính toàn cầu.

Bởi thế, việc lập hồ sơ trình UNESCO vinh danh Lý Công Uẩn cũng đặt ông vào dòng chảy chung của những danh nhân Việt Nam đã được tổ chức này cùng cộng đồng quốc tế ghi nhận trong những năm gần đây. Tại đó, từ Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Đình Chiểu cho đến Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác hay Lê Quý Đôn - mỗi nhân vật đều đại diện cho một lĩnh vực khác nhau của văn hóa và tri thức Việt Nam. Và nếu những danh nhân ấy tiêu biểu cho văn chương, y đức hay tinh thần học thuật, thì Lý Công Uẩn đại diện cho tư duy kiến tạo quốc gia và đô thị - một lĩnh vực nền tảng của văn minh nhân loại.

Việc lập hồ sơ trình UNESCO vinh danh Lý Công Uẩn, vì thế, cũng là dịp để chúng ta để nhìn lại và hiểu sâu hơn về lịch sử hình thành của Thăng Long - Hà Nội. Để nhận ra rằng, sau hơn 1.000 năm tồn tại, thành phố này vẫn mang đậm dấu ấn tư tưởng của người đã khai sinh ra nó: một đô thị có thuộc tính mở, khả năng thích ứng qua nhiều biến động lịch sử và chiều sâu văn hóa được tích tụ bền bỉ theo thời gian - những giá trị đang trở nên đặc biệt ý nghĩa trong bối cảnh thế giới hôm nay luôn tìm kiếm các mô hình phát triển đô thị bền vững và nhân văn.