Thông qua Văn kiện Hà Nội về Di sản và Tính xác thực: Bước tiến trong tư duy bảo tồn di sản thế giới

Ngày 30/9, Hội nghị Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về Di sản và Tính xác thực khép lại tại Hà Nội. Không chỉ đánh dấu mốc 50 năm hợp tác bền chặt giữa Việt Nam và UNESCO, sự kiện còn ghi dấu một bước tiến mang tính thời đại: thông qua Văn kiện Hà Nội về Di sản và Tính xác thực.

Sau hơn 3 thập kỷ kể từ Tuyên bố Nara (1994), đây là lần đầu tiên tiếng nói, tri thức và thực tiễn của khu vực châu Á - Thái Bình Dương được cô đọng toàn diện, hứa hẹn tái định hình cách tiếp cận về tính xác thực và bảo tồn di sản trên phạm vi toàn cầu.

Từ Nara, Nairobi đến dấu ấn lịch sử tại Hà Nội

Phát biểu tại phiên bế mạc Hội nghị, ông Lazare Eloundou Assomo, Giám đốc Trung tâm Di sản Thế giới, đã điểm lại tiến trình phát triển tư duy về di sản qua những dấu mốc làm thay đổi nhận thức về khái niệm "tính xác thực" (authenticity).

Ông nhấn mạnh ba bước ngoặt: Tuyên bố Nara 1994 đã mở ra "chân trời mới" khi khẳng định việc đánh giá tính xác thực phải được đặt trong bối cảnh văn hóa gắn với di sản. Đến Đối thoại Nairobi 2025, cộng đồng quốc tế tiếp tục mở rộng khái niệm này sang mối quan hệ hữu cơ giữa con người, thiên nhiên, tinh thần và không gian di sản. Văn kiện Hà Nội tiếp tục kế thừa những tư duy tiên tiến của Văn kiện Nairobi, đồng thời bổ sung một tiếng nói quan trọng, góc nhìn đa chiều, sắc nét và "đậm chất châu Á - Thái Bình Dương" vào cuộc đối thoại toàn cầu, nhằm làm sáng tỏ khái niệm về tính xác thực vì tương lai của Công ước Di sản Thế giới.

Hội nghị diễn ra đúng dịp kỷ niệm 50 năm hợp tác giữa Việt Nam và UNESCO (1976-2026). Như Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam Jonathan Wallace Baker nhận định, mối quan hệ giữa UNESCO và Việt Nam đã có sự chuyển dịch mạnh mẽ từ "hỗ trợ" sang "đối tác chiến lược bình đẳng". Trong bối cảnh đó, việc Việt Nam ban hành Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa Việt Nam, đặt phát triển văn hóa ở vị trí trung tâm trong nghị sự quốc gia, đồng thời tiên phong thúc đẩy Liên Hợp Quốc tuyên bố "Thập kỷ quốc tế về Văn hóa vì sự phát triển bền vững", là minh chứng rõ nét cho vai trò dẫn dắt của Việt Nam trên diễn đàn di sản toàn cầu.

Đưa cộng đồng vào trung tâm

Phát biểu tại phiên bế mạc, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Phó Chủ tịch Ủy ban quốc gia UNESCO Việt Nam Hoàng Đạo Cương đánh giá: Hội nghị Đối thoại khu vực châu Á - Thái Bình Dương về Di sản và Tính xác thực đã đóng góp những tri thức và góc nhìn của khu vực vào tiến trình đối thoại chung của cộng đồng quốc tế về tính xác thực. Theo đó, tính xác thực phải được nhận diện trong chính bối cảnh lịch sử, văn hóa, xã hội của từng di sản dựa trên hệ thống chứng cứ, tư liệu và tri thức đáng tin cậy, tôn trọng tuyệt đối sự đa dạng văn hóa.

Cùng với đó, ở góc độ kế thừa và biến đổi thích ứng, cần nhận diện tính xác thực trong quá trình di sản chuyển mình theo thời gian. Một số yếu tố có thể thay đổi để thích ứng với cuộc sống đương đại, miễn là sự biến đổi đó không làm tổn hại đến Giá trị Nổi bật Toàn cầu (OUV) và thuộc tính cốt lõi của di sản. Đặc biệt, "cộng đồng phải được coi là một chủ thể quan trọng trong quá trình nhận diện, quyết định và bảo vệ tính xác thực của di sản" - Thứ trưởng Hoàng Đạo Cương nói.

Quan điểm này cũng nhận được sự đồng thuận của GS-TS Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia. Đặc biệt, như lời GS-TS Nguyễn Văn Kim, "Văn kiện Hà Nội nhấn mạnh vai trò trung tâm của cộng đồng. Cộng đồng không chỉ là chủ thể bảo tồn, thực hành, trao truyền và sáng tạo di sản, mà quan trọng hơn, họ chính là đối tượng có quyền thụ hưởng trực tiếp các giá trị và lợi ích kinh tế - xã hội mà di sản mang lại".

Theo Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, những định hướng mới từ Văn kiện Hà Nội sẽ tạo tiền đề quan trọng, đóng góp thiết thực vào việc bổ sung nhận thức và xây dựng tính xác thực cho các hồ sơ di sản trong tương lai.

Từ thực tiễn bảo tồn di sản, ông Nguyễn Thanh Quang, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội, chia sẻ: Chính những bài học kinh nghiệm từ quá trình xác thực các yếu tố cốt lõi để đi đến phục dựng điện Kính Thiên và không gian chính điện Kính Thiên tại Hoàng thành Thăng Long đã cung cấp một minh chứng thực tiễn quan trọng cho việc xây dựng Văn kiện Hà Nội. Ông nhận định, Văn kiện Hà Nội sẽ trở thành cơ sở quan trọng để các nước trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương áp dụng vào công tác quản lý, bảo tồn di sản tại mỗi quốc gia.

Đề xuất 3 định hướng hợp tác chiến lược

Theo Thứ trưởng Hoàng Đạo Cương, việc thông qua Văn kiện Hà Nội không chỉ đánh dấu kết quả của Hội nghị mà còn mở ra quá trình chuyển hóa những suy ngẫm lý thuyết thành công cụ pháp lý và chính sách bảo vệ di sản. Thứ trưởng Hoàng Đạo Cương đề xuất 3 định hướng hợp tác chiến lược trong thời gian tới.

Một là, tiếp tục tổ chức đối thoại về tính xác thực trong những bối cảnh văn hóa khác nhau; trong đó, tập trung vào việc nghiên cứu, nhận diện và bảo vệ các thuộc tính biểu hiện tính xác thực trước những thách thức mới đang đặt ra đối với di sản sống, di sản gắn với cộng đồng, sự tác động của thiên tai, biến đổi khí hậu và quá trình phát triển.

Hai là, tăng cường chia sẻ kinh nghiệm và tri thức giữa các quốc gia trong khu vực và quốc tế; thúc đẩy các nghiên cứu so sánh, các chương trình đào tạo và nâng cao năng lực cho cán bộ quản lý, chuyên gia và cộng đồng.

Ba là, từng bước chuyển hóa những kết quả nghiên cứu và đối thoại thành chính sách, công cụ bảo vệ di sản thế giới, bảo đảm sự phù hợp với Công ước 1972 và Hướng dẫn thực hiện Công ước 1972.

Cam kết về lộ trình tiếp theo, Giám đốc Trung tâm Di sản Thế giới Lazare Eloundou Assomo khẳng định: UNESCO sẽ phối hợp chặt chẽ với các cơ quan tư vấn chuyên môn toàn cầu như ICOMOS, ICCROM để đưa toàn bộ kết quả của Văn kiện Hà Nội vào chương trình nghị sự quốc tế. Mục tiêu trọng tâm là trình lên Ủy ban Di sản Thế giới và Đại hội đồng các quốc gia thành viên tại Kỳ họp thứ 49 diễn ra ở Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ) vào năm 2027.

Ông Assomo bày tỏ niềm tin sâu sắc rằng tinh thần Hà Nội sẽ lan tỏa mạnh mẽ, giúp cộng đồng quốc tế xây dựng một hệ thống Di sản Thế giới vừa mang tính toàn cầu về nguyên tắc, vừa tôn trọng sự đa dạng văn hóa cũng như trân trọng tri thức của cộng đồng đang sống cùng di sản!