Phát triển văn hóa nói chung, văn học nghệ thuật nói riêng đang được đặt ở vị trí chiến lược trong tầm nhìn phát triển đất nước, thể hiện rõ qua những thông điệp lớn từ Đại hội XIV của Đảng, cùng hàng loạt quyết sách quan trọng vừa được ban hành như Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam hay Nghị định số 350/2025/NĐ-CP của Chính phủ về khuyến khích phát triển văn học. 

Những chủ trương này không chỉ khẳng định vai trò của văn hóa như một sức mạnh nội sinh, mà còn đặt ra yêu cầu hành động cụ thể đối với đội ngũ văn nghệ sĩ và các thiết chế văn hóa.

Để rõ hơn về những kỳ vọng, động lực và yêu cầu đặt ra cho văn học nghệ thuật trong chặng đường phát triển mới, Thể thao và Văn hóa (TTXVN) có cuộc trò chuyện với nhà văn Niê Thanh Mai (Phó Chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam, Chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Đắk Lắk).

* Văn hóa nói chung, văn học nghệ thuật nói riêng ngày càng được Đảng và Nhà nước quan tâm, thể hiện qua những thông điệp lớn của Đại hội XIV của Đảng, Nghị quyết số 80, cùng các nghị định liên quan đến văn học, nghệ thuật. Là một nhà văn, đồng thời là người gắn bó mật thiết với đời sống sáng tạo của đội ngũ văn nghệ sĩ địa phương, bà nhìn nhận như thế nào về sự quan tâm này?

- Thực ra, không chỉ thời gian gần đây mà từ trước đó, tại Đắk Lắk - nơi tôi công tác và sinh sống - các cơ quan, ban, ngành đều rất quan tâm đến lĩnh vực văn học, nghệ thuật. Đặc biệt, đối với hoạt động sáng tác về đề tài dân tộc thiểu số của Hội Văn học nghệ thuật tỉnh, chúng tôi nhận được sự quan tâm khá rõ nét.

Không chỉ ở Đắk Lắk mà ở nhiều tỉnh, thành trên cả nước, sự quan tâm này đã tạo nên những chuyển biến mới, tương đối đồng đều trong hoạt động của các hội văn học nghệ thuật địa phương. Đó là một tín hiệu rất đáng mừng!

Nhất là vừa qua, trước thềm Đại hội XIV của Đảng, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 80 về phát triển văn hóa, trong đó nhấn mạnh rất mạnh mẽ, cụ thể và sâu sắc đến lĩnh vực văn học, nghệ thuật; đồng thời quan tâm đến sự phát triển của đội ngũ, tạo cơ chế, điều kiện để văn nghệ sĩ có thêm cơ hội sáng tạo, từ việc đặt hàng đến yêu cầu về chiều sâu của tác phẩm văn học, nghệ thuật.

Tôi cho rằng, sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đối với văn hóa nói chung, văn học nghệ thuật nói riêng ngày càng rõ nét và đi vào chiều sâu. Đây không còn là những lời động viên mang tính tinh thần đơn thuần, mà đã được cụ thể hóa bằng cơ chế, bằng định hướng và bằng các chiến lược, kế hoạch phù hợp.

Chương trình tập huấn múa dân gian cho thanh thiếu niên tại các buôn làng tỉnh Đắk Lắk do Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Đắk Lắk tổ chức. Ảnh: NSNA Quang Khải

Nếu như trước đây chủ yếu là khuyến khích, động viên, có những chương trình hỗ trợ từ trung ương cho địa phương, thì nay những chủ trương đó được thể chế hóa bằng các nghị quyết, đồng nghĩa với việc nguồn kinh phí được chủ động bố trí từ nguồn lực của địa phương. Với chúng tôi, đó là một tín hiệu rất đáng vui, rất đáng khích lệ.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với các hội văn học nghệ thuật ở địa phương. Khi sự đóng góp, lao động sáng tạo của văn nghệ sĩ thực sự hiệu quả, phục vụ tốt nhiệm vụ chính trị và nhiệm vụ văn hóa của địa phương, thì đội ngũ văn nghệ sĩ, hoạt động của hội và đời sống văn hóa tại địa phương đó sẽ có điều kiện phát triển mạnh mẽ hơn. 

Ngược lại, nếu không có sự quan tâm, hoặc nếu lực lượng văn nghệ sĩ không thực sự tích cực, không ý thức rõ vai trò, trách nhiệm từ chính tác phẩm và sự cống hiến của mình đối với địa phương, thì cũng rất khó nhận được sự quan tâm nhiều hơn từ Đảng và Nhà nước.

Tôi thấy đây là một chủ trương rất hiệu quả, rất thực tế, đồng thời phát huy rõ tính chủ động của văn nghệ sĩ. Khi mỗi người ý thức rõ việc nỗ lực sáng tác, quảng bá, cống hiến bằng những tác phẩm có giá trị, thì cũng đồng nghĩa với việc sẽ có thêm cơ chế, thêm hoạt động và thêm nhiều "sân chơi" để thể hiện tài năng và đóng góp cho đời sống văn hóa chung.

* Rõ ràng, sự quan tâm ngày càng rõ nét của Đảng và Nhà nước đang tạo ra nhiều tín hiệu tích cực cho đời sống văn hóa, văn học nghệ thuật. Vậy với những quan điểm, chủ trương và các nghị quyết mang tính thực tiễn cao như Nghị quyết 80, những động lực cụ thể nào đang được tạo ra đối với đội ngũ văn nghệ sĩ hiện nay trong hoạt động sáng tạo, thưa bà?

- Với tôi, trong tư cách vừa là một văn nghệ sĩ, vừa tham gia công tác quản lý lĩnh vực văn học, nghệ thuật, có thể thấy rất rõ rằng Nghị quyết 80 mang lại những hiệu quả thiết thực. Trước hết là tạo ra niềm tin, tiếp đến là hy vọng và cả sự kỳ vọng. Quan trọng hơn, nghị quyết này cho thấy tính cụ thể, khả năng đi vào đời sống chứ không dừng lại ở chủ trương chung.

Chương trình nghệ thuật đặc biệt "Dưới lá cờ vẻ vang của Đảng” chào mừng thành công Đại hội XIV của Đảng diễn ra tối 23/1/2026, tại sân vận động quốc gia Mỹ Đình (Hà Nội). Ảnh: TTXVN

Một điểm rất đáng chú ý trong Nghị quyết 80, theo tôi, chính là việc đặt vai trò của các hội văn học nghệ thuật địa phương trong mối quan hệ gắn bó với sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, sự đồng hành của các sở văn hóa ở địa phương, đồng thời nhấn mạnh đến tính chủ động từ chính phía văn nghệ sĩ. 

Trong nhiều năm, vẫn còn một bộ phận văn nghệ sĩ cho rằng họ chỉ cần sáng tác, còn việc quảng bá, in ấn hay đưa tác phẩm đến công chúng là trách nhiệm của cơ chế hỗ trợ từ Nhà nước; thậm chí tác phẩm hay hay dở cũng không quá đặt nặng. Nghị quyết lần này, theo tôi, đã đặt ra một yêu cầu khác.

Ở đây, tính chủ động của văn nghệ sĩ không chỉ dừng lại ở việc sáng tác, mà còn là chủ động quảng bá tác phẩm đến nhiều công chúng, nhiều tầng lớp khác nhau. Khi tác phẩm thực sự có giá trị, có ý nghĩa về thẩm mỹ, về tư tưởng, và đặc biệt là có đóng góp thiết thực cho sự phát triển của địa phương, thì chính những tác phẩm đó cũng là cơ sở để văn nghệ sĩ nhận được sự hỗ trợ, đồng hành từ các cơ chế chính sách.

Mong muốn của chúng tôi là phải có sự tương tác hai chiều. Một mặt, Nhà nước tiếp tục quan tâm, tạo điều kiện, tạo cơ chế thuận lợi; mặt khác, mỗi văn nghệ sĩ cũng phải không ngừng sáng tác, không ngừng đổi mới và hoàn thiện bản thân, từ tư cách đạo đức, tư duy, suy nghĩ đến chất lượng và định hướng tác phẩm. 

Khi có sự vận động đồng thời từ hai phía như vậy, chắc chắn sẽ hình thành được những tác phẩm có chất lượng cao hơn, có chiều sâu hơn, có giá trị đối với xã hội, qua đó phát huy được vai trò của văn học, nghệ thuật trong đời sống và trong sự phát triển kinh tế – văn hóa – xã hội nói chung.

Đó là điều tôi cho rằng thể hiện rõ tính hiệu quả của nghị quyết này, không chỉ trước mắt mà cả về lâu dài, để từ đó có thể tiếp tục nhìn nhận, điều chỉnh và xây dựng những chiến lược phù hợp cho sự phát triển của văn học, nghệ thuật.

* Như bà vừa phân tích, các chủ trương, nghị quyết mới đang tạo ra những động lực rõ ràng, đồng thời cũng đặt ra yêu cầu về tính chủ động và trách nhiệm của văn nghệ sĩ trong sáng tạo. Trong bối cảnh văn hóa nói chung, văn học nghệ thuật nói riêng ngày càng được quan tâm và xác định là những trụ cột của phát triển bền vững, theo bà, những yêu cầu nào đang đặt ra đối với đội ngũ văn nghệ sĩ để có thể tương xứng với sự quan tâm đó và đóng góp thiết thực vào mục tiêu phát triển văn hóa của đất nước?

- Theo tôi, đây không chỉ là những yêu cầu mới, mà phải là những yêu cầu mang tính bền vững. Trước hết, tác phẩm văn học, nghệ thuật phải gắn liền với đời sống, phải trả lời được câu hỏi: tác phẩm đó có giá trị gì đối với đời sống, đối với thời đại, và đặc biệt là đối với chính địa phương, vùng đất nơi văn nghệ sĩ sinh sống và sáng tác. Tác phẩm phải gắn với địa phương, với vùng đất cụ thể và phát huy được vai trò của mình trong đời sống văn hóa.

Tôi cho rằng, khi văn nghệ sĩ xác định rõ được thế mạnh của bản thân, đồng thời nhận diện được thế mạnh của nền văn học, nghệ thuật ở chính vùng đất, lực lượng mà mình gắn bó, thì tác phẩm cần bám sát vào đời sống văn hóa địa phương. Nếu biết phát huy những yếu tố bền vững của vùng đất đó, tác phẩm sẽ tạo được dấu ấn riêng, không chỉ cho cá nhân văn nghệ sĩ mà cho cả một vùng văn hóa

Khi có những định hướng rõ ràng như vậy, sự phát triển của văn hóa nói chung và văn học nghệ thuật nói riêng sẽ có điều kiện diễn ra đồng đều hơn giữa các địa phương. Đó chính là tiếng nói, là hơi thở, là tâm huyết của nhân dân ở nhiều vùng miền khác nhau. 

Tuy nhiên, nhìn lại thực tiễn, trong nhiều năm qua, ngay tại Đắk Lắk của chúng tôi, những tác phẩm sáng tác về vùng đất, gắn bó sâu sắc với vùng đất, mang hơi thở và tâm huyết của con người địa phương vẫn chưa thực sự được đầu tư tương xứng, chưa tạo được những tác phẩm có chiều sâu, có giá trị dài hơi như mong muốn của Đảng và Nhà nước.

Chính vì vậy, trong chặng đường mới, để có những tác phẩm có chất lượng, có giá trị bền vững và đóng góp thiết thực cho địa phương, theo tôi, cần đặc biệt quan tâm đến cơ chế đặt hàng. Việc đặt hàng cần được triển khai đối với nhiều chuyên đề, nhiều đối tượng khác nhau. Chỉ khi có những chương trình đặt hàng bài bản, nghiêm túc thì chúng ta mới có thể kỳ vọng vào những tác phẩm đỉnh cao.

Giá trị của các chương trình, hợp đồng đặt hàng phải tỉ lệ thuận với chất lượng và tính sáng tạo của tác phẩm. Khi đó, văn nghệ sĩ sẽ có điều kiện đầu tư nhiều hơn cho việc hoàn thiện tác phẩm, có thêm động lực để dồn tâm, dồn sức cho sáng tạo. Những tác phẩm đỉnh cao, khi được lan tỏa, được trao giải thưởng, được đặt hàng một cách công khai, minh bạch, nghiêm túc và có giá trị cả về kinh tế lẫn hiệu quả xã hội, sẽ mở ra một hy vọng mới.

Tôi tin rằng, trong chặng đường mới, những tác phẩm văn học, nghệ thuật sẽ xuất hiện nhiều hơn, có chất lượng cao hơn, phát triển sâu và mạnh mẽ hơn.

* Từ yêu cầu đặt ra đối với đội ngũ văn nghệ sĩ và vấn đề cơ chế đặt hàng mà bà vừa đề cập, có thể thấy tinh thần hành động trong các quan điểm của Đảng và Nhà nước về phát triển văn hóa đang được nhấn mạnh rất rõ, đặc biệt qua các chủ trương lớn từ Đại hội XIV của Đảng và việc ban hành các nghị quyết, nghị định chuyên ngành. Vậy bà kỳ vọng như thế nào vào những cơ chế, chính sách văn hóa cụ thể sẽ được triển khai trong thời gian tới để các chủ trương đó thực sự đi vào đời sống?

- Sau Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị và Nghị định số 350/2025/NĐ-CP của Chính phủ quy định về khuyến khích phát triển văn học, chắc chắn sẽ có những bước cụ thể hóa để triển khai các nội dung này, cùng với những hoạt động phù hợp, tùy theo điều kiện và đặc thù của từng địa phương.

Theo tôi, để các nghị quyết thực sự đi vào đời sống, các cơ quan, ban, ngành từ Trung ương đến cấp địa phương cần lắng nghe nhiều hơn, từ nhiều góc độ khác nhau. Đó là ý kiến của các nhà chuyên môn, của đội ngũ văn nghệ sĩ và các chuyên gia trong từng lĩnh vực. 

Việc lấy ý kiến cần được thực hiện một cách thực chất, nhằm cụ thể hóa từng nội dung, từng hạng mục sao cho phù hợp với điều kiện thực tiễn. Đặc biệt, các chương trình hội nghị, hội thảo cần mang tính thực tiễn nhiều hơn, thay vì chỉ dừng lại ở phân tích lý thuyết hay khoa học thuần túy.

Trước khi ban hành những nội dung cụ thể để đưa nghị quyết, nghị định vào cuộc sống, theo tôi, cần có quá trình nghiên cứu kỹ lưỡng và tổ chức các chương trình lấy ý kiến rộng rãi. Khi đó, các cá nhân, tổ chức mới có điều kiện đóng góp ý kiến, đề xuất giải pháp nhằm xây dựng chính sách phù hợp với từng vùng miền, từng đối tượng và từng chuyên đề cụ thể.

Trong Nghị quyết 80 có rất nhiều nội dung hay, rất cụ thể, phù hợp với nhiều chuyên ngành, nhiều đối tượng và vùng miền khác nhau. Vấn đề đặt ra là phải căn cứ vào tình hình thực tiễn của từng lĩnh vực, từng chuyên đề để chia nhỏ nội dung và tổ chức thực hiện một cách hiệu quả, tránh tình trạng triển khai chung chung.

Một yếu tố nữa tôi muốn nhấn mạnh là công tác giám sát. Việc triển khai nghị quyết ở các địa phương như thế nào, mức độ quan tâm của lãnh đạo địa phương đối với lĩnh vực văn hóa, văn học nghệ thuật ra sao, đều cần được theo dõi, giám sát chặt chẽ. Nếu triển khai mà không giám sát, không kiểm tra, thì nghị quyết rất dễ rơi vào tình trạng hình thức. 

Thực tế, văn nghệ sĩ thường tập trung sâu vào sáng tác và hoạt động chuyên môn. Nếu sự quan tâm không thực sự đến nơi đến chốn, họ vẫn sáng tác, vẫn làm nghề, nhưng dễ mất đi sự nhiệt huyết.

Hiện nay, khi tiếp cận các thông tin về Nghị quyết 80, chúng tôi thực sự rất phấn khởi và có thêm nhiều nhiệt huyết. Chúng tôi sẵn sàng chuẩn bị tâm thế tham gia xây dựng, đóng góp ý kiến, hiến kế cho các cơ quan, ban, ngành liên quan, nhằm tổ chức triển khai nghị quyết một cách hiệu quả, đưa các chủ trương này vào đời sống một cách cụ thể.

Triển lãm nghệ thuật “Đạo học ngàn năm” do Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám tổ chức nhằm tôn vinh truyền thống hiếu học, tinh thần tôn sư trọng đạo và những giá trị bền vững của nền giáo dục Việt Nam. Ảnh: TTXVN

Một kỳ vọng lớn khác của tôi là công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ. Nếu không xây dựng được lực lượng kế cận ở nhiều lứa tuổi, từ thiếu nhi, thanh thiếu niên đến những người có tiềm năng, rồi tiếp tục bồi dưỡng đội ngũ đã tham gia các hội chuyên ngành, thì rất khó để nâng cao trình độ chuyên môn một cách bền vững. Những người đã vào các hội Trung ương cũng cần tiếp tục được đào sâu chuyên môn và phát huy vai trò tham vấn trong từng lĩnh vực.

Rõ ràng, để triển khai hiệu quả nghị quyết, còn rất nhiều nhiệm vụ, nhiều công việc và nhiều phương thức cần được thực hiện. Đây là một quá trình dài hơi, đòi hỏi sự tham gia của từng cá nhân và cần được xây dựng thành kế hoạch theo nhiệm kỳ, theo lộ trình cụ thể. 

Chẳng hạn, trong từng năm cần xác định rõ phải làm gì, làm đến đâu, với từng nội dung, từng hạng mục. Khi đó, sau mỗi nhiệm kỳ, việc sơ kết, đánh giá sẽ cho thấy những điểm mạnh cần phát huy và những nội dung chưa phù hợp để tiếp tục điều chỉnh.

Chỉ khi làm được như vậy, nghị quyết mới thực sự phát huy giá trị đúng với tinh thần mà Đảng và Nhà nước đã đặt ra, tạo điều kiện để văn nghệ sĩ đóng góp nhiều hơn cho sự phát triển văn hóa của đất nước.

* Từ những kỳ vọng về cơ chế, chính sách cụ thể và tinh thần chủ động triển khai, có thể thấy một bức tranh văn hóa nhiều tín hiệu tích cực trong giai đoạn đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới. Trước sự quan tâm ngày càng rõ nét của Đảng và Nhà nước đối với văn hóa nói chung, văn học nghệ thuật nói riêng, bà nhìn nhận ra sao về tương lai của văn học nước nhà, khi sức mạnh văn hóa đang được khơi dậy và tạo thêm nhiều điều kiện để đóng góp vào sự phát triển bền vững của đất nước?

- Tôi xin chia sẻ rất thật về cảm xúc của cá nhân tôi, cũng như của anh chị em trong các hội văn học nghệ thuật Trung ương và địa phương. Có thể nói, khi Nghị quyết 80 ra đời, đó thực sự là một "ngày hội" đối với chúng tôi.

Nghị quyết ngay lập tức được lan tỏa rất rộng rãi, nhiều anh chị em văn nghệ sĩ trên cả nước chia sẻ trên các trang cá nhân, thảo luận về nội dung nghị quyết trong hầu hết các cuộc gặp gỡ, hội nghị chuyên môn. Với vai trò công tác của tôi tại địa phương, tôi cũng nhận được rất nhiều sự chúc mừng, kỳ vọng từ các cơ quan, ban, ngành, trước sự quan tâm mà Đảng và Nhà nước dành cho văn nghệ sĩ trong thời gian tới.

Có thể thấy rõ sự phấn khởi, hạnh phúc và kỳ vọng này không chỉ tồn tại trong đội ngũ văn nghệ sĩ, mà lan tỏa rộng khắp trong xã hội. Đó thực sự là một tín hiệu rất tích cực. 

Ngày Văn hóa các dân tộc Việt Nam 19/4/2025, tại Làng Văn hoá - du lịch các dân tộc Việt Nam (Hà Nội). Ảnh: Lê Đông - TTXVN

Đặc biệt, ngay sau khi nghị quyết được ban hành, chúng tôi – nhất là những người làm công tác quản lý văn hóa, quản lý các hội văn học, nghệ thuật – đã chủ động ngồi lại với nhau, trao đổi, bàn bạc để chuẩn bị xây dựng các chương trình, kế hoạch, nghị quyết nhằm tham mưu cho tỉnh. Điều đó cho thấy, chúng tôi không chỉ kỳ vọng mà đã bắt tay vào hành động.

Theo tôi, đây là một tín hiệu hết sức tích cực đối với một nghị quyết, khi vừa ban hành đã nhận được sự đồng thuận cao từ những người làm chuyên môn, những người sáng tác và cả đông đảo công chúng. Điều đó cũng cho thấy sự quan tâm của Đảng và Nhà nước là rất kịp thời và vô cùng cần thiết. 

Đây là điều mà giới văn nghệ sĩ đã mong đợi trong nhiều năm, và thời điểm này có thể xem là "thời điểm vàng" để văn nghệ sĩ cống hiến nhiều hơn, tham gia sâu hơn vào các lĩnh vực của đời sống xã hội.

Trình diễn ánh sáng 3D Mapping trên Tháp Rùa kết hợp hệ thống màn nước độc đáo trong chương trình “Hà Nội rạng rỡ”. Ảnh: TTXVN

Từ đó, chúng tôi cũng bắt đầu nghĩ đến việc đưa văn học, nghệ thuật của địa phương vươn ra xa hơn, không chỉ trong phạm vi tỉnh mà còn ra ngoài biên giới, bằng nhiều hình thức khác nhau. Trong đó có việc ứng dụng công nghệ, phát hành sách điện tử, quảng bá tác phẩm bằng các nền tảng số, thậm chí là tổ chức các triển lãm, giới thiệu tác phẩm trên không gian số. Đây là những hướng đi mới mà chúng tôi đang từng bước xây dựng.

Thực tế cho thấy, đội ngũ văn nghệ sĩ cũng rất mong muốn bắt kịp với thời đại. Không chỉ những người trẻ, mà ngay cả nhiều văn nghệ sĩ, nhà văn, nhà thơ lão thành – vốn gắn bó với phương thức sáng tác và thể hiện truyền thống – cũng đang có những thay đổi, thích ứng với bối cảnh mới.

Vì vậy, với tôi, nghị quyết này không chỉ là niềm vui hay một tín hiệu tích cực, mà thực sự là một đòn bẩy rất đúng lúc, rất kịp thời. Tôi tin rằng, trong chặng đường mới, văn học nghệ thuật nước nhà sẽ có thêm nhiều khởi sắc, phát huy đúng vai trò và sứ mệnh của mình trong sự phát triển bền vững của đất nước.

* Cảm ơn bà về cuộc trò chuyện!