Thể thao học đường: Bệ phóng cho thể thao chuyên nghiệp

Thể thao học đường không chỉ giúp học sinh rèn luyện sức khỏe mà còn có thể trở thành tầng đầu tiên trong hệ thống phát hiện, tuyển chọn và đào tạo VĐV chuyên nghiệp.

Từ trường học đến thể thao chuyên nghiệp

Mỹ là một trong những ví dụ rõ nhất về việc thể thao học đường trở thành nguồn cung VĐV cho thể thao chuyên nghiệp. Mô hình phổ biến được hình thành theo chuỗi trung học - đại học - chuyên nghiệp, trong đó hệ thống Hiệp hội Thể thao Đại học quốc gia Mỹ (NCAA) giữ vai trò cầu nối quan trọng.

Theo NCAA, hơn 8 triệu học sinh Mỹ tham gia thể thao trung học, nhưng chỉ khoảng 550.000 người tiếp tục thi đấu ở các trường đại học thuộc hệ thống này. Tỷ lệ thay đổi tùy môn: Mùa giải 2024-25, bóng bầu dục Mỹ có 1.029.588 VĐV trung học và 83.794 VĐV NCAA, tương đương 8,1%; bóng rổ nam là 3,6%, bóng chuyền nữ khoảng 4%.

Cánh cửa từ đại học lên chuyên nghiệp còn hẹp hơn. NCAA ước tính chỉ khoảng 1% VĐV bóng rổ nam, 0,8% bóng rổ nữ, 1,4% bóng bầu dục Mỹ, 4,9% bóng chày và 7,5% khúc côn cầu trên băng nam có cơ hội được lựa chọn vào các giải chuyên nghiệp lớn. Đây là các tỷ lệ ước tính theo phương pháp của NCAA, không phải tỷ lệ tuyệt đối cho mọi VĐV.

Năm 2025, trong 615 lượt lựa chọn tại kỳ tuyển chọn bóng chày nhà nghề Mỹ, có 452 cầu thủ xuất thân từ các trường thuộc NCAA. Con số này cho thấy trường học và đại học không bảo đảm một suất chuyên nghiệp, nhưng tạo ra một "đường ống" tuyển chọn có quy mô rất lớn.

Giá trị cốt lõi của mô hình Mỹ nằm ở sự liên tục. Hàng triệu học sinh tham gia thể thao, những người nổi bật được tuyển vào đại học, sau đó một bộ phận nhỏ nhất tiếp tục bước lên chuyên nghiệp. Trường học vì thế trở thành tầng đáy rộng lớn của kim tự tháp thể thao thành tích cao.

Kết nối giáo dục với thể thao thành tích cao

Nhật Bản cũng xây dựng mô hình linh hoạt giữa trường học, đại học, câu lạc bộ và liên đoàn thể thao. Trong bóng đá, bên cạnh hệ thống câu lạc bộ chuyên nghiệp, các trường trung học và đại học cũng là nguồn cung VĐV đáng kể. Các đội tuyển trẻ Nhật Bản thường quy tụ cầu thủ từ câu lạc bộ, trường học và bóng đá đại học.

Điểm đáng chú ý là VĐV Nhật Bản không nhất thiết phải rời môi trường giáo dục để theo đuổi thể thao thành tích cao. Đại học có thể trở thành một tầng phát triển tiếp theo trước khi VĐV bước vào bóng đá chuyên nghiệp hoặc đội tuyển quốc gia. Cách tiếp cận này giúp kết hợp mục tiêu thể thao với giáo dục, đồng thời mở rộng con đường phát triển cho những VĐV chưa bước vào chuyên nghiệp ở tuổi thiếu niên.

Trung Quốc lại lựa chọn mô hình có sự điều phối mạnh của nhà nước. Năm 2020, Tổng cục Thể thao Trung Quốc và Bộ Giáo dục Trung Quốc đưa ra chính sách tăng cường kết hợp thể thao và giáo dục, nhằm phát triển thể thao trường học, mở rộng hệ thống thi đấu, xây dựng các đội tuyển trong trường và tăng cường kết nối giữa trường học với hệ thống đào tạo VĐV thành tích cao.

Điểm chung của Nhật Bản và Trung Quốc là thể thao học đường không đứng ngoài hệ thống thể thao thành tích cao. Nhà trường trở thành một mắt xích trong quá trình tuyển chọn và phát triển VĐV, thay vì chỉ là nơi tổ chức các hoạt động thể chất mang tính phong trào.

Việt Nam đã có nền móng để phát triển

Việt Nam thực tế đã hình thành con đường từ thể thao học đường tới thể thao thành tích cao. Các giải thể thao học sinh, Hội khỏe Phù Đổng tạo môi trường thi đấu và phát hiện năng khiếu; những học sinh nổi bật có thể được tuyển vào các trường năng khiếu TDTT, trung tâm huấn luyện và tuyến VĐV trẻ.

Tuyển thủ bóng chuyền nữ Võ Thị Kim Thoa là một ví dụ tiêu biểu. Cuối năm 2009, Kim Thoa được giáo viên thể chất phát hiện và khuyến khích tham gia tuyển chọn vào Trường Năng khiếu TDTT tỉnh Long An. Sau quá trình đào tạo ở tuyến năng khiếu và tuyến trẻ, cô được đôn lên đội một VTV Bình Điền Long An năm 2016, sau đó trở thành tuyển thủ quốc gia và được trao danh hiệu Chuyền hai xuất sắc nhất giải bóng chuyền châu Á năm 2026.

Tuy nhiên, ở Việt Nam thách thức lớn hơn nằm ở sự liên thông. Chúng ta đã có trường học, trường năng khiếu, trung tâm huấn luyện, câu lạc bộ và đội tuyển, nhưng những hệ thống này chưa kết nối chặt chẽ như mô hình NCAA của Mỹ hay hệ thống kết hợp giáo dục và thể thao đang được Nhật Bản, Trung Quốc thúc đẩy.

Tuy nhiên, chính sách mới đang cho thấy hướng đi ngày càng rõ. Thông tư 69/2026/TT-BGDĐT quy định trường năng khiếu nghệ thuật, thể dục, thể thao phải đồng thời thực hiện chương trình giáo dục phổ thông và chương trình phát triển năng khiếu; học sinh có thể được tập luyện, thi đấu ở cấp cao nhưng vẫn phải bảo đảm việc học văn hóa. Nhà trường cũng được phép phối hợp với trung tâm huấn luyện, cơ sở đào tạo và các chuyên gia, HLV để tổ chức đào tạo. Đây chính là nền móng để Việt Nam tiến tới một mô hình hoàn chỉnh hơn: Trường học phát hiện tài năng - trường năng khiếu và CLB đào tạo - đại học tiếp tục phát triển - hệ thống chuyên nghiệp và đội tuyển quốc gia tiếp nhận. Khi các mắt xích này được kết nối chặt chẽ, thể thao học đường sẽ không chỉ tạo ra những học sinh khỏe mạnh mà còn trở thành bệ phóng thực sự cho thể thao chuyên nghiệp.