Tết của đồng bào Dao Khâu ở vùng cao Sìn Hồ

Tết Nguyên đán là thời điểm mở đầu cho một năm mới và cũng là khoảng thời gian thiêng liêng để mỗi gia đình người Dao Khâu ở xã Sìn Hồ (Lai Châu) hướng về tổ tiên và các vị thần linh núi rừng.

Các gia đình thường tổ chức dọn dẹp bàn thờ, chuẩn bị mâm lễ, sắp xếp những bài cúng cổ do thầy Tào (thầy cúng) thực hiện. Mọi nghi lễ đều được tiến hành cẩn trọng, trang nghiêm, thể hiện niềm tin vào sự chở che của các vị thần linh, tổ tiên và ước mong về một năm mới mưa thuận gió hòa, cuộc sống gặp nhiều may mắn.

Tết Nguyên đán của đồng bào Dao Khâu không đơn thuần là thời khắc chuyển giao năm mới, mà còn là thời điểm những nghi lễ tín ngưỡng mang ý nghĩa thiêng liêng gắn với đời sống tinh thần truyền thống cần được thực hiện. Từ việc làm bánh chưng đen, sửa sang bàn thờ tổ tiên, đến nghi thức cúng Tết do thầy Tào chủ trì. Mọi hoạt động đều hướng về cội nguồn, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” và khát vọng cầu cho gia đình bình yên, mùa màng tươi tốt, con cháu khỏe mạnh. Tết của người Dao Khâu trở thành không gian kết nối giữa con người với tổ tiên, giữa hiện tại với truyền thống, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc Dao Khâu trên vùng cao Sìn Hồ.

Theo ông Tẩn A San, một người dân ở thôn 1, đêm Giao thừa là thời điểm quan trọng nhất trong năm đối với người Dao Khâu. Trước khi sang năm mới, gia đình phải chuẩn bị đầy đủ mâm lễ, thắp hương trên bàn thờ tổ tiên và làm lễ mời ông bà về ăn Tết cùng con cháu. Chủ nhà đọc bài cúng để báo với tổ tiên những việc đã làm trong năm cũ và cầu mong năm mới không ốm đau, không mất mùa. Sau khi làm lễ xong, cả nhà ăn bữa cơm đầu năm, coi như đã đón Tết đúng theo phong tục của người Dao.

Trong đêm Giao thừa, nghi lễ của người Dao Khâu được tiến hành theo một trình tự chặt chẽ và mang đậm yếu tố tín ngưỡng. Trước hết là lễ cúng giải hạn năm cũ, thầy Tào thay mặt gia chủ dâng lễ vật, đọc bài khấn bằng tiếng Dao cổ để “trả” những điều rủi ro, bệnh tật, xui xẻo của năm cũ, cầu mong bước sang năm mới mọi tai ương được hóa giải. Tiếp đó là nghi lễ cúng cầu phúc đầu năm, với nội dung khấn xin tổ tiên phù hộ cho gia đình mạnh khỏe, nương rẫy được mùa, trâu bò không dịch bệnh, con cháu học hành tiến bộ, bản làng yên ổn...

Sau nghi lễ cúng, một số gia đình còn thực hiện tục “lấy nước” đầu năm: chủ nhà mang đồ chứa nước ra nguồn nước sạch đầu bản, lấy nước đầu tiên của năm mới đem về đặt cạnh bàn thờ, với quan niệm đưa sinh khí và sự tinh khiết của đất trời vào ngôi nhà. Đặc biệt, trong thời khắc chuyển giao năm mới, nhiều gia đình còn thực hiện viết câu đối Tết bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm Dao để treo trước gian thờ hoặc cửa chính, với nội dung cầu phúc. Những nghi thức nối tiếp nhau trong không gian linh thiêng cùng với lời khấn, tạo nên không khí giao thừa vừa trang nghiêm vừa mang bản sắc văn hóa truyền thống của người Dao Khâu ở Sìn Hồ.

Anh Tẩn A Sun, một thầy Tào ở bản Tả Phìn cho biết, đối với người Dao Khâu, đêm Giao thừa là lúc quan trọng nhất để tiễn năm cũ và đón năm mới theo đúng phong tục. Các thầy Tào khấn xin tổ tiên và các vị thần linh xóa bỏ những điều không may, bệnh tật, rủi ro của năm cũ cho gia đình, cầu phúc đầu năm... để năm mới gia chủ được trong lành, đủ đầy. Những bài cúng đều được đọc bằng tiếng Dao cổ, truyền từ đời này sang đời khác, để con cháu luôn nhớ đến tổ tiên và gìn giữ phong tục của dân tộc mình.

Trong quá trình chuẩn bị Tết của người Dao Khâu, phụ nữ sẽ đảm nhiệm công việc dọn dẹp nhà cửa, chuẩn bị gạo nếp, lá mây gói bánh chưng đen, nấu rượu và chế biến các món ăn truyền thống như thịt treo gác bếp, dưa muối... Đặc biệt, trước Tết nhiều ngày, phụ nữ Dao Khâu còn tranh thủ may vá, thêu thùa trang phục truyền thống cho các thành viên trong gia đình, nhất là trẻ nhỏ, để mỗi thành viên đều có quần áo mới mặc trong những ngày đầu năm.

Bà Tẩn Nải On, một người dân ở bản Tả Phìn cho biết, đối với phụ nữ Dao Khâu, chuẩn bị trang phục truyền thống để đón Tết là việc rất quan trọng. Áo, khăn, váy đều do phụ nữ tự tay may và thêu từ nhiều ngày trước Tết, từng hoa văn đều mang ý nghĩa cầu may, cầu bình an cho gia đình. Khi Tết đến, ai cũng muốn mặc bộ quần áo mới do chính mình làm ra để được may mắn. Đây cũng là cách nhắc nhở mọi người nhớ đến phong tục của dân tộc mình.

Giữa nhịp sống hiện đại, những nghi lễ và phong tục đón Tết của người Dao Khâu ở Sìn Hồ vẫn được gìn giữ trong đời sống tinh thần của cộng đồng người Dao. Việc cha ông truyền lại cho con cháu cách cúng tổ tiên, gói bánh chưng đen, may thêu trang phục truyền thống và tuân thủ các nghi lễ đầu năm không chỉ để duy trì tập quán, mà còn để nuôi dưỡng ý thức về cội nguồn và bản sắc dân tộc.

Vì thế, Tết Nguyên đán không chỉ là thời điểm khởi đầu của một năm mới, mà còn là dịp để thế hệ trẻ người Dao Khâu có thời gian học lại những giá trị văn hóa của dân tộc mình, tiếp nối mạch nguồn truyền thống trong đời sống hôm nay. Chính sự tiếp nối này đã và đang góp phần giữ cho bản sắc văn hóa của đồng bào Dao Khâu không bị mai một, tiếp tục hiện diện bền bỉ giữa vùng cao Sìn Hồ.