Trong tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đang đặt ra những yêu cầu mới. Từ Hội nghị CISAC APC 2026 lần đầu tổ chức tại Việt Nam, những kinh nghiệm quốc tế gợi mở giải pháp hoàn thiện pháp luật, hiện đại hóa quản lý bản quyền và bảo đảm lợi ích công bằng giữa doanh nghiệp công nghệ với người sáng tạo, tạo nền tảng phát triển thị trường âm nhạc số và công nghiệp văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên AI.

Từ Hội nghị CISAC: Định hình những nguyên tắc mới cho thị trường âm nhạc số

Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với ngành công nghiệp âm nhạc toàn cầu. Công nghệ không chỉ hỗ trợ quá trình sáng tác, sản xuất và phân phối âm nhạc mà còn đặt ra những vấn đề chưa từng có tiền lệ đối với việc quản lý, khai thác và bảo vệ quyền tác giả.

Nếu như trước đây, hoạt động quản lý bản quyền chủ yếu tập trung vào việc sử dụng tác phẩm trong biểu diễn, phát sóng, sao chép hay phân phối trực tuyến, thì nay phạm vi khai thác đã mở rộng sang một lĩnh vực mới: sử dụng tác phẩm làm dữ liệu huấn luyện AI.

Sự thay đổi này đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận quyền tác giả trong một mối quan hệ rộng hơn. Không chỉ là quyền kiểm soát việc sử dụng một tác phẩm đã hoàn thành, đó còn là quyền quyết định cách thức những giá trị trí tuệ của người sáng tạo được đưa vào các hệ thống công nghệ, khai thác thương mại và tạo ra những nguồn lợi kinh tế mới.

Trong bối cảnh đó, việc Việt Nam lần đầu đăng cai Hội nghị Ủy ban châu Á - Thái Bình Dương (APC) của Liên minh Quốc tế các Hiệp hội Tác giả và Nhà soạn nhạc (CISAC), diễn ra ngày 28–29/10/2026 tại Thành phố Hồ Chí Minh, mang ý nghĩa đặc biệt.

Hội nghị quy tụ hơn 100 đại biểu trong nước và quốc tế, gồm lãnh đạo CISAC toàn cầu, đại diện các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, các chuyên gia và đối tác trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ. Không chỉ là diễn đàn trao đổi kinh nghiệm, sự kiện còn đặt ra những vấn đề có tính chiến lược đối với tương lai của ngành công nghiệp âm nhạc trong môi trường số.

Một trong những nội dung được quan tâm là xây dựng cơ chế bảo đảm quyền lợi của những người sáng tạo khi các doanh nghiệp công nghệ khai thác tác phẩm để phát triển các hệ thống AI tạo sinh.

Ông Gadi Oron, Tổng Giám đốc CISAC, cho rằng sự phát triển của AI đang trở thành một trong những thách thức lớn nhất đối với các ngành công nghiệp sáng tạo. Khi công nghệ có khả năng tạo ra những sản phẩm âm nhạc mới từ nguồn dữ liệu khổng lồ, việc xác định trách nhiệm của doanh nghiệp công nghệ đối với các tác phẩm được sử dụng trở thành vấn đề cần được giải quyết.

Theo ông, ba nguyên tắc cốt lõi cần được bảo đảm là sự đồng ý, thù lao và tính minh bạch.

Nguyên tắc này xác lập vai trò chủ động của tác giả và chủ sở hữu quyền trong việc quyết định phạm vi khai thác tác phẩm. Khi dữ liệu âm nhạc được sử dụng để phát triển các dịch vụ AI thương mại, việc cấp phép cần đi kèm nghĩa vụ trả thù lao phù hợp. Đồng thời, doanh nghiệp công nghệ phải minh bạch thông tin để các chủ thể quyền có cơ sở theo dõi và bảo vệ lợi ích hợp pháp của mình.

Điều đáng chú ý là những nguyên tắc này không nhằm ngăn cản sự phát triển của AI. Ngược lại, chúng tạo ra cơ sở để công nghệ và cộng đồng sáng tạo có thể hợp tác trong một môi trường rõ ràng về quyền, nghĩa vụ và lợi ích.

Ông Benjamin Ng, Giám đốc khu vực châu Á - Thái Bình Dương của CISAC, cũng đề cao việc tăng cường đối thoại giữa doanh nghiệp công nghệ và các tổ chức đại diện quyền tác giả. Theo ông, các quốc gia cần xây dựng những quy định phù hợp, khuyến khích doanh nghiệp AI làm việc với chủ sở hữu quyền và tuân thủ các nghĩa vụ liên quan khi sử dụng tác phẩm để huấn luyện công nghệ.

Từ kinh nghiệm quốc tế, có thể thấy việc thiết lập "luật chơi" cho âm nhạc thời AI không thể chỉ dựa trên những biện pháp xử lý vi phạm sau khi xảy ra tranh chấp. Quan trọng hơn là chủ động hình thành cơ chế cấp phép, xác định trách nhiệm minh bạch dữ liệu và phương thức phân chia lợi ích ngay từ đầu.

Đây cũng là bước chuyển trong tư duy quản lý bản quyền: từ bảo vệ quyền lợi trước những hành vi xâm phạm sang xây dựng một hệ sinh thái khai thác tài sản trí tuệ hợp pháp, trong đó quyền tác giả trở thành nền tảng của những mô hình kinh doanh mới.

Hoàn thiện hành lang pháp lý, thích ứng với sự phát triển của AI

Những thảo luận tại Hội nghị CISAC APC 2026 cho thấy một yêu cầu cấp thiết đối với các quốc gia là tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý để theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ.

Trong môi trường số, một tác phẩm âm nhạc có thể được khai thác qua nhiều hình thức khác nhau, từ nền tảng nghe nhạc trực tuyến, mạng xã hội, dịch vụ phát trực tuyến đến các hệ thống AI tạo sinh. Mỗi phương thức sử dụng lại đặt ra những yêu cầu riêng về xác định chủ sở hữu quyền, phạm vi cấp phép và cơ chế phân phối tiền bản quyền.

Đối với AI, vấn đề trở nên phức tạp hơn khi việc khai thác tác phẩm có thể diễn ra ngay từ giai đoạn thu thập và xử lý dữ liệu. Vì vậy, những quy định pháp lý cần có khả năng làm rõ trách nhiệm của các chủ thể liên quan, thay vì chỉ tập trung vào sản phẩm âm nhạc được tạo ra ở công đoạn cuối cùng.

Tại Việt Nam, việc hoàn thiện chính sách về quyền tác giả trong môi trường số đang được đặt ra cùng với yêu cầu thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp văn hóa và Bản quyền tác giả, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cho rằng việc xây dựng cơ chế quản lý đối với AI cần bảo đảm sự cân bằng giữa quyền lợi của người sáng tạo và nhu cầu phát triển công nghệ.

Theo đó, bên cạnh việc hoàn thiện quy định pháp luật, cần phát huy vai trò của các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả trong việc đại diện cho cộng đồng sáng tạo, đàm phán với doanh nghiệp công nghệ và xây dựng cơ chế khai thác tác phẩm phù hợp.

Đây là vấn đề có ý nghĩa thực tiễn. Trong môi trường số xuyên biên giới, một nhạc sĩ riêng lẻ khó có đủ nguồn lực để theo dõi việc sử dụng tác phẩm, xác minh dữ liệu hay trực tiếp thương lượng với những doanh nghiệp công nghệ lớn.

Trong khi đó, các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả có thể tập hợp dữ liệu, đại diện cho nhiều chủ sở hữu quyền và tham gia xây dựng những thỏa thuận cấp phép trên quy mô lớn hơn. Khi được vận hành minh bạch, mô hình này vừa giúp giảm chi phí giao dịch cho doanh nghiệp, vừa nâng cao khả năng bảo vệ lợi ích của người sáng tạo.

Tuy nhiên, để cơ chế ấy phát huy hiệu quả, điều kiện tiên quyết là phải có hệ thống dữ liệu bản quyền đầy đủ, chính xác và khả năng xác định rõ phạm vi quyền đối với từng tác phẩm.

Cùng với việc hoàn thiện pháp luật, Việt Nam cần tiếp tục nghiên cứu các phương thức cấp phép phù hợp đối với hoạt động huấn luyện AI. Những thỏa thuận giữa doanh nghiệp công nghệ và chủ sở hữu quyền cần làm rõ mục đích sử dụng, phạm vi dữ liệu được khai thác, nghĩa vụ cung cấp thông tin và nguyên tắc trả thù lao.

Đồng thời, cơ chế thực thi cũng phải tính đến đặc điểm của thị trường công nghệ, nơi các mô hình AI có thể được phát triển và cung cấp dịch vụ trên phạm vi nhiều quốc gia.

Đây là bài toán đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức đại diện quyền tác giả và những đối tác quốc tế. Bởi quyền tác giả trong môi trường số không còn là vấn đề giới hạn trong phạm vi lãnh thổ, mà ngày càng gắn với những hệ thống phân phối và khai thác dữ liệu toàn cầu.

Chuyển đổi số trong quản lý bản quyền: Từ yêu cầu đến hành động

Nếu hoàn thiện pháp luật là điều kiện cần, thì nâng cao năng lực quản lý và ứng dụng công nghệ chính là yếu tố quyết định hiệu quả thực thi quyền tác giả trong thực tế.

Tại Việt Nam, Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) đang tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong quản lý dữ liệu, nhận diện tác phẩm và phân phối tiền bản quyền, đồng thời tăng cường kết nối với các đối tác và tổ chức quản lý quyền tác giả quốc tế.

NSƯT, nhạc sĩ Đinh Trung Cẩn, Tổng Giám đốc VCPMC, cho biết việc ứng dụng các hệ thống phần mềm đã góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, đối soát và phân phối tiền tác quyền cho các tác giả.

Đặc biệt, trong môi trường số, công nghệ giúp các tổ chức quản lý quyền tác giả theo dõi hoạt động khai thác âm nhạc trên nhiều nền tảng, đồng thời xử lý khối lượng dữ liệu lớn mà phương thức quản lý thủ công khó có thể đáp ứng.

Theo Tổng Giám đốc VCPMC, trung tâm đang tiếp tục nâng cấp các phần mềm quản lý, hướng tới việc lưu trữ, xử lý dữ liệu và phân phối tiền bản quyền nhanh chóng, chính xác hơn. Việc kết nối với các hệ thống quốc tế cũng giúp nâng cao hiệu quả phối hợp trong quản lý những tác phẩm được khai thác xuyên biên giới.

Một trong những vấn đề được quan tâm tại các diễn đàn quốc tế là tình trạng trùng lặp thông tin tác phẩm, tác giả hoặc những khoản tiền bản quyền chưa thể phân phối do dữ liệu chưa được xác minh đầy đủ.

Để giải quyết, các tổ chức quản lý quyền tác giả cần tiếp tục chuẩn hóa thông tin, nâng cao khả năng kết nối dữ liệu và hoàn thiện quy trình đối soát. Đây là những công việc mang tính kỹ thuật, nhưng lại tác động trực tiếp đến quyền lợi kinh tế của người sáng tạo.

Từ thực tiễn hoạt động của VCPMC, có thể thấy chuyển đổi số trong quản lý bản quyền không đơn thuần là thay thế hồ sơ giấy bằng phần mềm. Đó là quá trình xây dựng một hệ thống quản trị có khả năng nhận diện tác phẩm, xác định chủ sở hữu quyền, theo dõi hoạt động khai thác và phân phối lợi ích minh bạch.

Đối với AI, yêu cầu này còn mở rộng sang khả năng xác minh nguồn gốc dữ liệu được sử dụng để huấn luyện công nghệ. Khi thông tin về tác phẩm và chủ sở hữu quyền được quản lý đầy đủ, quá trình cấp phép và thương lượng với doanh nghiệp công nghệ sẽ có cơ sở thuận lợi hơn.

Trong lĩnh vực âm nhạc, chuyển đổi số không chỉ giúp sản phẩm nghệ thuật tiếp cận công chúng rộng rãi hơn, mà còn phải nâng cao năng lực bảo vệ và khai thác tài sản trí tuệ. Khi dữ liệu bản quyền được chuẩn hóa, kết nối và sử dụng hiệu quả, những giá trị sáng tạo mới có điều kiện chuyển hóa thành nguồn lực kinh tế thực chất.

Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ trong quản lý bản quyền cũng đòi hỏi đầu tư dài hạn về hạ tầng dữ liệu, nguồn nhân lực và khả năng hợp tác quốc tế. Đây là những yếu tố cần được quan tâm đồng bộ để Việt Nam không chỉ theo kịp những thay đổi của thị trường, mà còn chủ động tham gia vào các cơ chế quản lý bản quyền trong môi trường số toàn cầu.

Bảo vệ tác quyền - Kiến tạo nguồn lực cho công nghiệp văn hóa

Từ những thảo luận tại Hội nghị CISAC APC 2026, một vấn đề được đặt ra rõ nét hơn: bảo vệ quyền tác giả không chỉ nhằm bảo đảm quyền lợi của từng nhạc sĩ, mà còn có ý nghĩa đối với sự phát triển của toàn bộ ngành công nghiệp âm nhạc.

Một tác phẩm có thể tiếp tục tạo ra giá trị kinh tế trong thời gian dài thông qua biểu diễn, phát sóng, phân phối trực tuyến, quảng cáo, điện ảnh và nhiều hình thức khai thác khác. Khi những giá trị ấy được quản lý hiệu quả, nguồn thu bản quyền không chỉ là sự ghi nhận đối với lao động nghệ thuật, mà còn trở thành nguồn lực để người sáng tạo tiếp tục đầu tư cho những tác phẩm mới.

Ngược lại, nếu quyền tác giả không được bảo vệ đầy đủ, nguồn thu của người nghệ sĩ có nguy cơ suy giảm, ảnh hưởng đến động lực sáng tác và khả năng phát triển bền vững của thị trường.

Theo nghiên cứu được đại diện CISAC dẫn tại hội nghị, đến năm 2028, khoảng 27% nguồn thu của những người sáng tạo âm nhạc có nguy cơ bị ảnh hưởng bởi AI tạo sinh nếu thiếu các biện pháp bảo vệ phù hợp.

Dù là dự báo, con số này cũng cho thấy những tác động kinh tế đáng quan tâm khi công nghệ ngày càng tham gia sâu vào chuỗi giá trị âm nhạc.

Trong bối cảnh đó, xây dựng cơ chế cấp phép và chia sẻ lợi ích giữa doanh nghiệp công nghệ với người sáng tạo cần được xem là một giải pháp phát triển thị trường, chứ không chỉ là biện pháp xử lý tranh chấp.

Thông qua các thỏa thuận hợp pháp, doanh nghiệp có thể tiếp cận nguồn dữ liệu âm nhạc rõ ràng về quyền, giảm thiểu rủi ro pháp lý trong quá trình nghiên cứu và thương mại hóa sản phẩm. Về phía người sáng tạo, tác phẩm được khai thác trong những mô hình công nghệ mới có thể trở thành nguồn thu bổ sung, tạo điều kiện để tiếp tục hoạt động nghệ thuật.

Từ góc độ của một tổ chức trực tiếp quản lý và bảo vệ quyền tác giả âm nhạc, NSƯT, nhạc sĩ Đinh Trung Cẩn cho rằng sáng tạo và bản quyền là hai trụ cột quan trọng của công nghiệp văn hóa. Khi bản quyền được thực hiện tốt, lợi ích kinh tế trở lại với tác giả, qua đó tiếp tục khuyến khích sáng tạo phát triển.

Quan điểm này cho thấy mối quan hệ chặt chẽ giữa bảo vệ tài sản trí tuệ và phát triển kinh tế sáng tạo. Một thị trường âm nhạc chuyên nghiệp không thể chỉ dựa trên số lượng tác phẩm được sản xuất hay khả năng tiếp cận công chúng, mà còn phải bảo đảm những người tạo ra giá trị được hưởng lợi chính đáng từ thành quả lao động của mình.

Đây cũng là yêu cầu có ý nghĩa lâu dài đối với Việt Nam khi công nghiệp văn hóa ngày càng được xác định là lĩnh vực có tiềm năng đóng góp vào tăng trưởng kinh tế, quảng bá hình ảnh đất nước và nâng cao sức cạnh tranh của các sản phẩm sáng tạo.

Tuy nhiên, để biến tiềm năng thành nguồn lực thực tế, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các chủ thể trong hệ sinh thái âm nhạc.

Nhà nước giữ vai trò hoàn thiện chính sách pháp luật và cơ chế giám sát. Các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả đại diện cho người sáng tạo trong đàm phán, cấp phép và phân phối lợi ích. Doanh nghiệp công nghệ cần tuân thủ quy định, minh bạch dữ liệu và thực hiện nghĩa vụ đối với tài sản trí tuệ được khai thác.

Về phía người sáng tạo, việc nâng cao nhận thức về quyền sở hữu trí tuệ, chủ động quản lý thông tin tác phẩm và tham gia các cơ chế bảo vệ quyền lợi cũng trở nên cần thiết.

Khi những yếu tố này được kết nối, bảo vệ tác quyền sẽ không chỉ là một hoạt động pháp lý riêng lẻ, mà trở thành một phần của hạ tầng phát triển thị trường âm nhạc số.

Từ Nghị quyết 57 đến tương lai thị trường âm nhạc số Việt Nam

Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt ra yêu cầu tạo đột phá trong phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Trong lĩnh vực văn hóa, tinh thần ấy gợi mở một cách tiếp cận quan trọng: ứng dụng công nghệ phải gắn với phát huy nguồn lực sáng tạo, nâng cao hiệu quả quản lý và tạo ra những giá trị phát triển bền vững.

Đối với ngành công nghiệp âm nhạc, AI có thể trở thành công cụ thúc đẩy sáng tạo, nâng cao năng suất sản xuất và mở rộng khả năng tiếp cận thị trường. Nhưng để những cơ hội ấy trở thành động lực phát triển thực sự, cần có môi trường pháp lý và cơ chế quản lý đủ khả năng bảo vệ tài sản trí tuệ của người sáng tạo.

Điều này đòi hỏi sự chuyển biến đồng bộ từ nhận thức đến hành động. Không chỉ khuyến khích doanh nghiệp ứng dụng AI, mà còn phải thúc đẩy xây dựng dữ liệu bản quyền, hiện đại hóa phương thức quản lý, nâng cao năng lực thực thi quyền sở hữu trí tuệ và tăng cường hợp tác quốc tế.

Đặc biệt, cần từng bước hình thành cơ chế để các doanh nghiệp công nghệ có thể tiếp cận và khai thác dữ liệu âm nhạc hợp pháp, trong khi tác giả và chủ sở hữu quyền được ghi nhận, trả thù lao và bảo đảm lợi ích chính đáng.

Đây không chỉ là giải pháp đối với những thách thức hiện tại, mà còn là điều kiện để Việt Nam chủ động tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị của ngành công nghiệp âm nhạc toàn cầu.

Việc Việt Nam lần đầu đăng cai Hội nghị CISAC APC 2026 vì thế mang ý nghĩa vượt ra ngoài một sự kiện hợp tác quốc tế. Những kinh nghiệm được trao đổi tại hội nghị đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực quản lý bản quyền và xây dựng những cơ chế hợp tác phù hợp với thực tiễn phát triển của công nghệ.

Từ câu hỏi về giá trị sáng tạo của con người khi AI có thể tạo ra âm nhạc, đến những thách thức khi tác phẩm trở thành dữ liệu đầu vào của công nghệ, và cuối cùng là yêu cầu xây dựng những "luật chơi" mới cho thị trường, tất cả đều hướng tới một mục tiêu chung: bảo đảm công nghệ phát triển trên nền tảng tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ và những đóng góp của người sáng tạo.

Trong kỷ nguyên AI, sự phát triển của ngành công nghiệp âm nhạc không chỉ được quyết định bởi tốc độ tiến bộ công nghệ, mà còn bởi khả năng xây dựng một thị trường minh bạch, nơi quyền lợi của người sáng tạo được bảo đảm, doanh nghiệp có môi trường đầu tư ổn định và những giá trị trí tuệ được khai thác hiệu quả.

Đó cũng là hướng tiếp cận phù hợp với tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW: lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực phát triển, đồng thời phát huy nguồn lực con người và những giá trị trí tuệ trong quá trình xây dựng nền kinh tế hiện đại.

Xem thêm thông tin Văn hoá TẠI ĐÂY