Trong bối cảnh Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng thúc đẩy phát triển đất nước, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra những cơ hội mới cho ngành công nghiệp âm nhạc. Tuy nhiên, khi các tác phẩm trở thành dữ liệu huấn luyện AI, yêu cầu bảo vệ quyền tác giả, minh bạch thông tin và phân chia lợi ích công bằng đang đặt ra những thách thức cấp thiết.

Khi tài sản sáng tạo trở thành nguyên liệu của công nghệ

Một ca khúc có thể là kết quả của nhiều tháng, thậm chí nhiều năm lao động sáng tạo. Đằng sau những giai điệu, ca từ là trí tuệ, cảm xúc và dấu ấn nghệ thuật của người nhạc sĩ. Nhưng trong kỷ nguyên AI, những tác phẩm ấy còn trở thành nguồn dữ liệu để huấn luyện các hệ thống công nghệ.

Thông qua việc phân tích khối lượng lớn dữ liệu âm nhạc, AI có thể học hỏi cấu trúc giai điệu, hòa âm, tiết tấu và phong cách sáng tác để tạo ra những sản phẩm mới trong thời gian ngắn. Công nghệ mở ra cơ hội đổi mới phương thức sản xuất âm nhạc, nhưng đồng thời đặt ra nguy cơ các tác phẩm của con người bị khai thác mà chưa được cho phép hoặc trả thù lao.

Nếu như việc sử dụng âm nhạc trên các nền tảng số có thể được theo dõi thông qua những hệ thống nhận diện và quản lý bản quyền, thì việc xác định tác phẩm đã được sử dụng để huấn luyện AI lại phức tạp hơn nhiều. Một ca khúc có thể nằm trong tập dữ liệu khổng lồ mà tác giả không hay biết, trong khi sản phẩm do AI tạo ra không nhất thiết chứa những đoạn nhạc giống với tác phẩm ban đầu.

Điều này đặt ra câu hỏi: Ai có quyền cho phép sử dụng tác phẩm? Doanh nghiệp công nghệ có trách nhiệm công khai dữ liệu huấn luyện hay không? Và người sáng tạo được hưởng lợi như thế nào khi tác phẩm của mình góp phần tạo ra giá trị thương mại?

Nhạc sĩ Hoài An cho rằng, một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là sự thiếu minh bạch về nguồn dữ liệu huấn luyện AI. Một tác giả riêng lẻ khó có thể xác minh tác phẩm của mình đã được sử dụng hay chưa, càng khó hơn khi phải đàm phán với những doanh nghiệp công nghệ lớn.

Theo nhạc sĩ, minh bạch dữ liệu là cơ sở quan trọng để xác định những tác phẩm đã được khai thác, từ đó xây dựng cơ chế cấp phép và trả thù lao phù hợp cho người sáng tạo.

Ở góc độ tác giả, nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung nhấn mạnh việc tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ phải bắt đầu từ nghĩa vụ xin phép khi sử dụng tác phẩm.

Những ý kiến này cho thấy, khi âm nhạc trở thành dữ liệu đầu vào của AI, quyền tác giả không còn chỉ gắn với việc biểu diễn, phát sóng hay phân phối tác phẩm, mà còn liên quan trực tiếp đến quá trình thu thập và khai thác dữ liệu phục vụ phát triển công nghệ.

Ba nguyên tắc bảo vệ người sáng tạo trong kỷ nguyên AI

Vấn đề khai thác tác phẩm âm nhạc để huấn luyện AI là một trong những nội dung trọng tâm tại Hội nghị Ủy ban châu Á - Thái Bình Dương của Liên minh Quốc tế các Hiệp hội Tác giả và Nhà soạn nhạc (CISAC APC) 2026, tổ chức tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Sự kiện quy tụ hơn 100 đại biểu đại diện các tổ chức quản lý quyền tác giả trong khu vực và quốc tế, tập trung thảo luận những thách thức đối với việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trước sự phát triển nhanh chóng của công nghệ.

Ông Gadi Oron, Tổng Giám đốc CISAC, nhận định AI đang tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với các ngành công nghiệp sáng tạo. Tuy nhiên, đằng sau khả năng tạo ra âm nhạc của công nghệ là nguồn dữ liệu khổng lồ được hình thành từ lao động trí tuệ của các tác giả.

Theo đó, tác giả phải có quyền quyết định việc cho phép sử dụng tác phẩm của mình để huấn luyện AI. Khi những tác phẩm được bảo hộ, được khai thác phục vụ hoạt động thương mại, người sáng tạo cần được trả thù lao phù hợp. Đồng thời, doanh nghiệp công nghệ phải minh bạch thông tin về việc sử dụng dữ liệu để chủ sở hữu quyền có cơ sở bảo vệ lợi ích hợp pháp.

Theo Tổng Giám đốc CISAC, ba nguyên tắc này không nhằm cản trở sự phát triển của công nghệ, mà tạo nền tảng để doanh nghiệp AI và cộng đồng sáng tạo xây dựng quan hệ hợp tác công bằng, bền vững.

Những cảnh báo từ CISAC cũng cho thấy tác động của AI đối với ngành công nghiệp âm nhạc không chỉ dừng lại ở vấn đề pháp lý.

Ông Benjamin Ng, Giám đốc khu vực châu Á - Thái Bình Dương của CISAC, dẫn nghiên cứu của tổ chức này, cảnh báo đến năm 2028, khoảng 27% nguồn thu của những người sáng tạo âm nhạc có nguy cơ bị ảnh hưởng bởi AI tạo sinh nếu không có các biện pháp bảo vệ phù hợp.

Dự báo này cho thấy nguy cơ suy giảm nguồn thu của người sáng tạo khi các sản phẩm âm nhạc do AI tạo ra ngày càng phổ biến, trong khi cơ chế cấp phép và phân chia lợi ích từ dữ liệu đầu vào chưa được thiết lập đầy đủ.

Theo ông Benjamin Ng, cần tăng cường đối thoại với các doanh nghiệp công nghệ, yêu cầu họ tôn trọng quyền tác giả trong quá trình sử dụng tác phẩm để huấn luyện AI và cung cấp các dịch vụ thương mại.

Hoàn thiện hành lang pháp lý, kiến tạo thị trường âm nhạc số công bằng

Tại Việt Nam, yêu cầu bảo vệ quyền tác giả trong kỷ nguyên AI cũng đặt ra trong tiến trình thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện thể chế, tháo gỡ những rào cản đối với hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, đồng thời chú trọng bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Đối với lĩnh vực âm nhạc, tinh thần này đặt ra yêu cầu: phát triển AI phải song hành với cơ chế bảo vệ tài sản sáng tạo, bảo đảm quyền lợi của tác giả và tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh.

Bởi nếu dữ liệu âm nhạc được khai thác thiếu minh bạch, không có cơ chế cấp phép và phân chia lợi ích phù hợp, chính những người sáng tạo có thể chịu thiệt thòi từ sự phát triển của công nghệ. Ngược lại, một hệ thống quản lý bản quyền hiệu quả sẽ góp phần thúc đẩy đổi mới sáng tạo, thu hút đầu tư và phát triển thị trường âm nhạc số.

Theo bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp văn hóa và Bản quyền tác giả, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Việt Nam là một trong số không nhiều quốc gia đã có những quy định liên quan đến vấn đề bản quyền và hoạt động sáng tạo có sự tham gia của AI. Tuy nhiên, trước tốc độ phát triển nhanh chóng của công nghệ, các quy định này vẫn cần tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện.

Bà Phạm Thị Kim Oanh cho biết: "Thời gian tới, trong quá trình xây dựng Luật Bản quyền tác giả thì nội dung liên quan đến trí tuệ nhân tạo và đào tạo AI cũng vẫn là một trong những chính sách sẽ được tiếp tục nghiên cứu".

Bên cạnh hoàn thiện hành lang pháp lý, việc nâng cao năng lực quản lý dữ liệu và phát huy vai trò của các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả được xem là giải pháp quan trọng.

Thông qua các tổ chức đại diện, những người sáng tạo có thể tập hợp nguồn lực, phối hợp với các tổ chức quốc tế và đàm phán với doanh nghiệp công nghệ về cơ chế cấp phép, khai thác dữ liệu và phân chia lợi ích.

Đối với Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC), việc ứng dụng công nghệ trong quản lý tác phẩm, nhận diện hoạt động sử dụng âm nhạc trên các nền tảng số và phân phối tiền bản quyền đang được chú trọng. Tuy nhiên, việc xác định tác phẩm đã được sử dụng trong dữ liệu huấn luyện AI vẫn đòi hỏi cơ chế minh bạch thông tin và sự hợp tác trực tiếp từ các doanh nghiệp công nghệp.

Điều đó cho thấy, bảo vệ tác quyền trong kỷ nguyên AI không thể chỉ dựa vào những giải pháp kỹ thuật, mà cần sự kết hợp giữa hành lang pháp lý, hệ thống dữ liệu bản quyền, cơ chế cấp phép và hợp tác quốc tế.

Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa, bảo vệ quyền tác giả còn mang ý nghĩa rộng hơn việc bảo đảm thu nhập cho từng nhạc sĩ. Đó là điều kiện để hình thành một thị trường sáng tạo chuyên nghiệp, nơi tài sản trí tuệ được ghi nhận đúng giá trị và các doanh nghiệp có cơ sở pháp lý rõ ràng để đầu tư, khai thác.

Khi những giá trị trí tuệ được tôn trọng và đền đáp xứng đáng, dữ liệu âm nhạc mới thực sự trở thành nguồn lực thúc đẩy sáng tạo, góp phần hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết 57 và phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên số.