Sứ mệnh bồi đắp lý tưởng cho tuổi trẻ

Vừa qua, với việc ra mắt Tủ sách Thanh niên, NXB Kim Đồng đã xác lập một vị trí quan trọng của sách: bồi đắp những giá trị cốt lõi của tuổi trẻ, từ lý tưởng sống, lòng yêu nước, bản lĩnh vượt khó tới tinh thần trách nhiệm và khát vọng cống hiến trong đời sống hiện đại.

Đây là hoạt động thiết thực kỷ niệm 95 năm ngày thành lập Đoàn TNCS Hồ Chí Minh (26/3/1931 - 26/3/2026) và chào mừng Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ XIII.

Từ "sách gối đầu giường" của nhiều thế hệ

Tại sự kiện, bà Vũ Thị Quỳnh Liên (Phó Giám đốc, Tổng biên tập NXB Kim Đồng) bày tỏ: Thanh niên ngày nay không hề thờ ơ với những giá trị lớn. Minh chứng, diễn đàn "Tiếng nói tuổi trẻ - Hành động của Đoàn" năm 2026 đã nhận hơn 70.000 câu hỏi, ý kiến, hiến kế và thu hút trên 1 triệu đoàn viên, thanh niên tham gia trực tiếp. Trong khảo sát của Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh cho diễn đàn này, nhiều người trẻ mong muốn được định hướng phát triển bản thân, bồi dưỡng văn hóa, chính trị. Họ cũng muốn được lắng nghe và được đồng hành trên hành trình trưởng thành.

Thực tế này khiến việc xây dựng Tủ sách Thanh niên mang nhiều ý nghĩa thiết thực. Theo đó, tủ sách là một lời đáp lại nhu cầu thực tế của bạn đọc trẻ hiện nay: nhu cầu được tiếp thêm điểm tựa tinh thần, được bồi đắp lý tưởng sống, được chạm tới truyền thống yêu nước bằng những câu chuyện có sức lay động.

Vì vậy, những ấn phẩm đầu tiên của Tủ sách đều là những tác phẩm gối đầu giường của nhiều thế hệ thanh niên Việt Nam về ý chí và tinh thần cống hiến, song cũng đong đầy cảm xúc tình yêu đôi lứa, tình cảm gia đình và quê hương, để người trẻ không chỉ được truyền cảm hứng, mà còn được cảm và suy ngẫm.

Điển hình trong số này là Mãi mãi tuổi hai mươi của liệt sĩ Nguyễn Văn Thạc. Cuốn nhật ký thời chiến này đã làm rung động hàng triệu con tim của bạn đọc bởi vẻ đẹp tâm hồn thuần khiết, tình yêu quê hương, đất nước nồng nàn thể hiện qua những cảm nhận bình dị của tác giả trong suốt những chặng đường hành quân.

Trong lá thư đề ngày 18/9/1971 gửi người yêu, anh Thạc viết: "Bất kỳ một sự vinh quang nào cũng cần phải trả bằng một giá. Và khó khăn gian khổ càng nhiều và thử thách càng nhiều, sự vinh quang đó càng trở nên rực rỡ"… Những lời gan ruột này cho thấy một tình yêu Tổ quốc mãnh liệt, tinh thần dấn thân, sẵn sàng dâng hiến tuổi trẻ cho lý tưởng lớn lao.

Hoặc, Thép đã tôi thế đấy của Nikolai A. Ostrovsky, tác phẩm nổi tiếng kể về Pavel Korchagin, một thanh niên Xô viết kiên trung với câu nói đã trở thành phương châm sống của nhiều thế hệ thanh niên.

Đó là: "Cái quý nhất của con người ta là sự sống. Đời người chỉ sống có một lần. Phải sống sao cho khỏi xót xa ân hận vì những năm tháng đã sống hoài sống phí, cho khỏi hổ thẹn vì dĩ vãng ti tiện và hèn đớn của mình để khi nhắm mắt xuôi tay có thể nói rằng: Tất cả đời ta, tất cả sức ta, ta đã hiến dâng cho sự nghiệp cao đẹp nhất trên đời, sự nghiệp đấu tranh giải phóng loài người".

Và còn rất nhiều đầu sách giá trị khác trong Tủ sách Thanh niên với 12 cuốn ra mắt dịp này, từ những tác phẩm giàu sức lay động về tuổi trẻ trong chiến tranh và xây dựng đất nước như Dấu chân người lính (Nguyễn Minh Châu); Mẫn và tôi (Phan Tứ); Dưới đám mây màu cánh vạc (Thu Bồn)… đến những cuốn sách bồi đắp ý chí, nhân cách và tầm nhìn như Một người chân chính (Boris Polevoi); Tuổi trẻ Karl Marx (Elena Ilyina)…

Với sự quy tụ này, Tủ sách Thanh niên được định vị trở thành người bạn đồng hành cùng tuổi trẻ Việt Nam, để từ mỗi cuốn sách, một hành trình cống hiến bắt đầu.

Kiến tạo những giá trị nền tảng

Đặt việc ra mắt Tủ sách Thanh niên trong một bối cảnh rộng hơn, PGS-TS Phạm Xuân Thạch (Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật, ĐHQGHN) cho rằng, "việc đọc sách bây giờ vất vả hơn trước".

Theo ông, thanh niên hiện nay đang phải đối diện với một "bước ngoặt", khi văn hóa sử dụng hình ảnh và các dạng tiêu thụ nội dung ngắn lan tràn, gần như không thể kiểm soát, thậm chí từ rất sớm. Trong bối cảnh này, việc đọc không còn là một nhu cầu tự nhiên, mà trở thành một thử thách ngay từ điểm khởi đầu. Nhưng nếu vượt qua được, nó sẽ trở thành lối sống.

Đáng chú ý, PGS Thạch đặt vấn đề này trong mối liên hệ với sự phát triển của trí tuệ nhân tạo. Khi tri thức ngày càng được "dọn sẵn" bởi các nền tảng công nghệ, nguy cơ lớn nhất không nằm ở việc thiếu thông tin, mà ở sự suy giảm năng lực tiếp nhận và xử lý thông tin một cách chủ động.

Chính trong bối cảnh này, vai trò của sách được nhìn nhận trở lại như một nền tảng giúp con người giữ được khả năng tự tư duy, tự đặt vấn đề và tự hình thành hệ giá trị. Ở góc nhìn này, Tủ sách Thanh niên không chỉ cung cấp tri thức hay truyền cảm hứng, mà còn góp phần định hình lại cách người trẻ tiếp cận tri thức, từ tiếp nhận thụ động sang suy nghĩ chủ động.

Lý giải về sự cần thiết của một tủ sách riêng cho thanh niên, PGS Phạm Xuân Thạch cho rằng đây là yêu cầu phù hợp với quy luật phát triển của nhu cầu đọc. Mỗi lứa tuổi có một cách tiếp cận khác nhau và thanh niên là giai đoạn đặc biệt - khi con người phải đối diện với những phức tạp của đời sống và nuôi dưỡng những ước mơ. "Tuổi trẻ mà sớm tàn lụi đi những ước mơ, cũng như những niềm tin vào những điều tốt đẹp ở đời thì cũng thật nghèo nàn" - ông nói.

Cũng theo PGS Thạch, sức sống của tủ sách này đến từ việc phản ánh con người trong những tình huống cụ thể, bởi sách nghĩa là con người. Ví như, Dấu chân người lính (Nguyễn Minh Châu) không phải là câu chuyện về một trận đánh mà là câu chuyện của xúc cảm con người, của cách sống ở những người lính. Tương tự, những cuốn sách viết về Karl Marx không chỉ là bài học tư tưởng, mà còn là những câu chuyện về đời sống, về tình cảm, về cách con người lựa chọn và sống với lý tưởng của mình.

Ở phương diện này, một chuyên gia đưa ra một cách nhìn rõ ràng về tiêu chí của một cuốn sách có giá trị. Trước hết là giá trị tư tưởng: một cuốn sách không thể có giá trị nếu mang tinh thần tăm tối, bi quan, tiêu cực. Một cuốn sách có giá trị phải chứa đựng những suy tư, tự vấn, hướng con người đến điều tốt đẹp. Đồng thời là giá trị nghệ thuật, nơi văn chương đạt tới vẻ đẹp của ngôn từ, hình tượng và cảm xúc. Hai yếu tố này tạo nên những giá trị bền vững của sách theo thời gian.

Ở chiều ngược lại, PGS Phạm Xuân Thạch cũng ghi nhận những khả năng tích cực mà công nghệ mang lại cho việc đọc. Mạng xã hội và các nền tảng số có thể hình thành những cộng đồng đọc sách, nơi người đọc trao đổi, chia sẻ và phản biện. "Đọc sách bản chất là một hành động rất cô độc, nhưng hành trình này cũng có những cách thức để người đọc chia sẻ, lắng nghe và cùng trong cộng đồng để trao đổi về sách" - ông bày tỏ.

Đặc biệt, PGS Phạm Xuân Thạch cũng nhìn nhận: việc ra mắt Tủ sách Thanh niên phản ánh một nỗ lực đáng ghi nhận trong việc giữ gìn và tái khẳng định vai trò của văn hóa đọc giữa bối cảnh nhiều biến động.

Theo ông, hiện nay, các nhà xuất bản đều phải vật lộn với thị hiếu, với văn hóa nghe nhìn. Trong dòng chảy này, việc lựa chọn tái bản các tác phẩm kinh điển không phải là con đường dễ đi, nhưng lại mang ý nghĩa đặc biệt. Đó là một cố gắng để giữ người đọc lại với những giá trị bất biến về đạo đức, về lý tưởng và cả văn chương.