Sơn mài Việt Nam trên hành trình đổi mới ngôn ngữ tạo hình

Từ một chất liệu mỹ nghệ truyền thống, sơn mài Việt Nam đã có cuộc chuyển mình mạnh mẽ, khẳng định vị thế là một phương thức biểu đạt nghệ thuật hiện đại, độc đáo qua tư duy sáng tạo của các thế hệ họa sĩ.

Nâng cao giá trị sơn mài truyền thống

Gắn bó với sơn ta hơn ba thập niên, họa sĩ Nguyễn Trường Linh (sinh năm 1971), Trưởng khoa Mỹ thuật (Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội), Chủ nhiệm Nhóm họa sĩ sơn ta, là một trong những gương mặt tiêu biểu của dòng tranh sơn mài hiện nay. Sinh ra, lớn lên tại một con phố nhỏ gần hồ Hoàn Kiếm, gia đình bên ngoại nhiều đời buôn bán, sản xuất sơn ta và nhựa sơn, vì thế những vật dụng quen thuộc như đũa son, mâm son, đồ sơn son thếp vàng hay những thúng sơn cánh gián, sơn then, dầu thông đã trở nên thân thuộc với anh, âm thầm nuôi dưỡng tư duy thẩm mỹ và tình yêu với chất liệu này.

Bước vào giảng đường Đại học Mỹ thuật Việt Nam năm 1992, Nguyễn Trường Linh sớm nhận ra bộ môn hội họa tạo hình với chất liệu sơn ta chính là sự tiếp nối kí ức và trải nghiệm tuổi thơ. Từ đó đến nay đã hơn 30 năm, họa sĩ kiên trì theo đuổi sơn mài truyền thống, khai thác nhiều đề tài như con người, phong cảnh, lịch sử và truyện dân gian, nhằm tôn vinh giá trị cổ truyền, đồng thời kết hợp với tư duy tạo hình hiện đại. Anh yêu thích vẻ đẹp cây cầu Long Biên, cuộc sống giản dị dưới chân cầu, hay nét đẹp đặc trưng của con người, cảnh vật những vùng đất từng đi qua. Đâu đó trong thế giới nghệ thuật của Nguyễn Trường Linh, người xem cảm nhận được nỗi niềm hoài cổ cùng với khát khao gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống.

Lý giải vẻ đẹp của sơn mài, họa sĩ Nguyễn Trường Linh cho rằng, đây là chất liệu tạo hình đặc biệt, khó kiểm soát. Khác với sơn dầu, lụa hay màu nước, tranh sơn ta được hình thành từ lớp đáy, tức lớp màu vẽ đầu tiên, rồi chồng phủ nhiều lớp tiếp theo. Chỉ khi mài, từng lớp sơn mới dần hiện ra, mang theo kết quả cuối cùng của toàn bộ quá trình tính toán trước đó. Người vẽ buộc phải làm chủ chất liệu và dự liệu từng lớp sơn, bởi vậy, sơn mài từng được ví như "sơn mò".

Trong quá trình mài, họa sĩ vừa lao động vừa quan sát, để các lớp sơn lộ diện với những hiệu ứng ngẫu nhiên, không lặp lại. Cảm xúc sáng tác được đẩy lên cao nhất chính ở khoảnh khắc này. Sự kỳ diệu, lấp lánh của từng lớp sơn ta đã cuốn hút nhiều thế hệ họa sĩ, đồng thời cũng đặt ra yêu cầu khổ luyện và kiên nhẫn cao độ. Không ít người từng thành công với sơn dầu hay lụa nhưng gặp nhiều trở ngại khi chuyển sang sơn mài. Nguyên nhân nằm ở chỗ, họ thường chỉ dừng lại ở những hiệu ứng thị giác tức thời trên bề mặt tác phẩm, mà chưa thấu hiểu giá trị cốt lõi bên trong.

Trên nền tảng am hiểu sâu sắc chất liệu, Nguyễn Trường Linh chủ động phá vỡ quy chuẩn quen thuộc về độ phẳng mịn của tranh sơn mài truyền thống, thay bằng các bề mặt xù xì, gai góc, tạo ấn tượng thị giác mạnh. Thông qua nhiều thử nghiệm, anh tìm kiếm hiệu ứng mới về chất và không gian, tăng cường tương phản sáng - tối, thô ráp - phẳng nhẵn, đáp ứng yêu cầu của tạo hình hiện đại. Theo anh, đổi mới và nâng cao giá trị truyền thống chính là con đường để sơn mài bắt nhịp với đời sống nghệ thuật hôm nay.

Nghiên cứu nghệ thuật nước ngoài, Nguyễn Trường Linh nhận thấy hầu hết tác phẩm sơn mài Nhật Bản, Hàn Quốc hay Trung Quốc chủ yếu thiên về phủ màu, phủ bóng, mang đậm tính mỹ nghệ. Trong khi đó, sơn mài Việt Nam lấy mài làm phương thức tạo hình trọng tâm. Nhờ quá trình mài sâu, các lớp sơn kết hợp với vàng, bạc, vỏ trứng, vỏ ốc… tạo nên những tác phẩm độc bản, không thể sao chép, không thể lặp lại. Với anh, sơn mài không chỉ là một kỹ thuật hay chất liệu, xứng đáng được coi là "quốc họa", kết tinh từ truyền thống, lao động nghệ thuật và bản sắc văn hóa Việt.

Sơn mài như một phương thức biểu đạt nội tâm

Nếu Nguyễn Trường Linh đại diện cho sự kết nối giữa truyền thống và các giá trị văn hóa lịch sử, thì họa sĩ Phạm Trà My (sinh năm 1986) lại mang đến hơi thở đương đại thông qua việc sử dụng sơn mài như một không gian trú ẩn cho cảm xúc cá nhân.

Tốt nghiệp ngành Hội họa, Đại học Mỹ thuật Công nghiệp Hà Nội năm 2015, chọn sơn mài làm chất liệu gắn bó lâu nay, Phạm Trà My khai thác đặc tính chậm rãi cũng như yêu cầu nhẫn nại cao độ của chất liệu này để rèn luyện nội lực sáng tạo. Triển lãm Mộng nhiệt đới (Nhiệt đới buồn) sẽ diễn ra tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (từ 20-27/1/2026) trưng bày 37 tác phẩm được Phạm Trà My sáng tác trong 8 năm trở lại đây. Với những tác phẩm tiêu biểu như: Giấc mơ của nước, Mơ hoa, Gọi trăng, Nghìn trùng xa, Thiên nhiên tươi đẹp, Trong tiếng gió ngàn, Vườn mộng mơ… sơn mài không còn bị bó hẹp trong các đề tài cổ điển mà trở thành công cụ để kiến tạo một thế giới biểu tượng về ký ức và những giấc mơ.

Thiên nhiên trong Mộng nhiệt đới được biểu đạt bằng ngôn ngữ trang trí rực rỡ, đa sắc, với những gam xanh của phẩm, đỏ của son, cùng ánh vàng, ánh bạc óng ánh. Các yếu tố nước và mây, nhành hoa, ngọn cỏ, cánh chim, muông thú hay đàn cá nhỏ... được xử lý bằng những đường cong mềm mại, cách điệu, đan xen cùng những gương mặt người ẩn hiện, tạo nên thế giới nghệ thuật mềm mại, tràn đầy tính nữ. Trong thế giới ấy, Phạm Trà My phản ánh những mâu thuẫn nội tại: rực rỡ mà vẫn phảng phất nỗi buồn, vừa gợi mở vừa giữ khoảng cách, vừa đối chọi vừa hòa hợp.

Phạm Trà My cho rằng những gì rực rỡ không nhất thiết phải vui tươi, cũng như nỗi buồn không đồng nghĩa với u ám. Vì thế, tranh của chị vừa như phô bày, vừa như che giấu; vừa mời gọi người xem, vừa giữ lại một khoảng lặng cần thiết. Với chị, hội họa là cách để những điều đẹp đẽ được lưu giữ lâu hơn, là hành trình tự an ủi, tự sẻ chia, để nhớ và để quên, đồng thời khẳng định bản thân vẫn tràn đầy năng lượng sống.

Họa sĩ Phạm Trà My chia sẻ, chất liệu sơn mài giúp chị truyền tải trọn vẹn những trạng thái cảm xúc sâu kín trong sáng tác. Đặc tính thâm trầm, khó chiều nhưng giàu nội lực, không cần phô trương hình thức mà vẫn toát lên "khí chất" riêng, phù hợp với tinh thần nghệ thuật mà chị theo đuổi.

Quá trình lao động nghệ thuật gắn bó với sơn mài, theo thời gian đã mang lại cho Phạm Trà My những trải nghiệm quý giá, giúp chị trưởng thành hơn trong tư duy sáng tạo, tinh tế hơn trong cảm nhận và ngày càng chín chắn, tự tin trong nghề. Dù thừa nhận chưa thể chạm tới giới hạn tận cùng của chất liệu này, họa sĩ vẫn giữ niềm tin rằng sơn mài còn mở ra nhiều khả năng nghệ thuật để chị tiếp tục khám phá và hướng tới những đỉnh cao mới.