Phát triển ngành xuất bản Việt Nam trong kỷ nguyên số (Kỳ 1): "Hạt nhân" trong hệ sinh thái kiến tạo tri thức và giá trị quốc gia

Sự ra đời của Chỉ thị số 04-CT/TW của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới được xem là dấu mốc quan trọng, mở ra bước chuyển tư duy mang tính đột phá đối với ngành xuất bản Việt Nam trong kỷ nguyên số. Không chỉ tiếp tục khẳng định vai trò của một thiết chế tư tưởng - văn hóa đặc thù, Chỉ thị còn định vị xuất bản như một ngành kinh tế - công nghệ gắn với công nghiệp văn hóa và kinh tế số.

Trong bối cảnh đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới, đặc biệt sau khi Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam được ban hành, Chỉ thị 04-CT/TW đã tạo động lực mạnh mẽ, thúc đẩy ngành xuất bản vượt qua những thách thức của chuyển đổi số, tái định vị vai trò và mở ra một giai đoạn phát triển hiện đại, chuyên nghiệp, góp phần bồi đắp nền tảng tri thức và giá trị của quốc gia.

Từ thực tiễn nhiều thách thức

Thực tiễn cho thấy, những năm qua, dưới sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước, ngành xuất bản Việt Nam đã có nhiều chuyển biến tích cực, từng bước thích ứng với xu thế mới, mở rộng quy mô, đa dạng hóa sản phẩm và bước đầu tiếp cận mô hình xuất bản số.

Tuy nhiên, theo PGS-TS Lưu Văn Quảng (Phó Giám đốc Học viện Báo chí và Tuyên truyền), trong bối cảnh chuyển đổi số, sự bùng nổ của công nghệ thông tin và Internet đang làm thay đổi sâu sắc lĩnh vực xuất bản. Trước yêu cầu mới, ngành xuất bản đang đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức.

Cụ thể, sự bùng nổ thông tin trên không gian mạng, sự phát triển nhanh của các nền tảng truyền thông xã hội và sự đa dạng của các luồng quan điểm, đang tạo ra một môi trường truyền thông rất phức tạp. Việc tiếp cận thông tin thuận lợi hơn, nhưng cũng kéo theo nguy cơ tin giả, thông tin sai lệch, độc hại và sức ép cạnh tranh ngày càng lớn trên thị trường xuất bản.

Bên cạnh đó, tình trạng sao chép, in lậu, sách giả và xâm phạm bản quyền, nhất là trên môi trường số, vẫn diễn biến phức tạp. Đây là rào cản lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến doanh thu, chất lượng nội dung và động lực đầu tư lâu dài của các nhà xuất bản. Quá trình chuyển đổi số ở nhiều đơn vị còn chậm. Hạ tầng công nghệ, kho dữ liệu số và nguồn nhân lực có chuyên môn về công nghệ thông tin, ngoại ngữ vẫn còn hạn chế.

Thị trường sách điện tử có tăng trưởng nhưng tỷ trọng còn nhỏ. Trong khi đó, cạnh tranh từ các nền tảng trực tuyến và những rủi ro mới do trí tuệ nhân tạo đặt ra, như nội dung ngụy tạo hay vấn đề bản quyền dữ liệu, đang trở thành thách thức ngày càng rõ nét.

Đồng quan điểm, PGS-TS Phạm Minh Tuấn (Chủ tịch Hội Xuất bản Việt Nam) đánh giá, trước yêu cầu của kỷ nguyên mới, ngành xuất bản vẫn đang đối mặt với không ít khó khăn, thách thức như: Chuyển đổi số còn chậm và thiếu đồng bộ; chất lượng nội dung chưa thật sự tương xứng; nguồn nhân lực còn hạn chế; cạnh tranh gay gắt từ các nền tảng số toàn cầu; cùng với đó là những vấn đề phức tạp về bản quyền, kiểm soát nội dung và phát triển thị trường đọc.

Từ thực tế này, PGS Tuấn cho rằng, việc xây dựng một nền xuất bản hiện đại, nhân văn, chuyên nghiệp không chỉ là yêu cầu tất yếu, mà còn là nhiệm vụ mang tính chiến lược lâu dài, gắn với sự nghiệp phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Đây cũng là tinh thần xuyên suốt trong các chủ trương, định hướng lớn của Đảng, đặc biệt là Chỉ thị số 04-CT/TW của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới.

Đột phá chiến lược

Đứng trước yêu cầu đổi mới toàn diện trong bối cảnh mới, sự ra đời của Chỉ thị số 04-CT/TW có tác động quan trọng đối với ngành xuất bản, khẳng định rõ hơn vai trò xuất bản như một thiết chế tư tưởng - văn hóa đặc thù, góp phần trực tiếp vào việc xây dựng con người, phát triển tri thức và củng cố nền tảng tinh thần của xã hội.

PGS-TS Lưu Văn Quảng nhấn mạnh: Chỉ thị 04-CT/TW thể hiện bước chuyển tư duy quan trọng. Chỉ thị xác định xuất bản không chỉ là lĩnh vực tư tưởng - văn hóa, mà còn là ngành kinh tế - công nghệ. Xuất bản giữ vai trò hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo tri thức và giá trị quốc gia, gắn với phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế số. Đây là định hướng rất quan trọng để ngành xuất bản thích ứng kịp thời, tiếp tục khẳng định vai trò trụ cột về tư tưởng, văn hóa; góp phần định hướng dư luận xã hội và củng cố niềm tin của nhân dân.

Có chung quan điểm, bà Nguyễn Thị Mỹ Linh (Phó Vụ trưởng Vụ Báo chí - Xuất bản, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương) cho rằng, Chỉ thị 04-CT/TW đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy và định hướng phát triển ngành xuất bản Việt Nam.

Bà Linh cho biết, sau hơn 20 năm kể từ Chỉ thị số 42-CT/TW ngày 25/8/2004 của Ban Bí thư về nâng cao chất lượng toàn diện của hoạt động xuất bản, Đảng ta tiếp tục ban hành một chỉ thị riêng cho ngành xuất bản mang ý nghĩa đột phá chiến lược khi đặt trong bức tranh phát triển chung của đất nước.

"Chỉ thị 04-CT/TW là kết quả của quá trình tổng kết sâu sắc hơn 20 năm thực hiện Chỉ thị 42, thể hiện sự kế thừa và phát triển tư duy lý luận của Đảng về xuất bản trong tình hình mới; vừa chắt lọc từ thực tiễn hoạt động của ngành, vừa bổ sung nhiều nội dung mang tính bứt phá, đáp ứng những yêu cầu rất cao khi đất nước bước vào kỷ nguyên mới" - bà nhấn mạnh.

Không chỉ khẳng định vai trò lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản, Chỉ thị 04-CT/TW còn mang tính định hướng sâu sắc, là "bản đồ chiến lược" với tầm nhìn dài hạn và năng lực dự báo, phù hợp với bối cảnh trong nước và quốc tế; tạo ra luồng sinh khí mới, mở ra một giai đoạn phát triển mạnh mẽ, toàn diện và hiện đại hơn cho toàn ngành xuất bản Việt Nam.

Theo bà Linh, việc Ban Bí thư ban hành Chỉ thị 04-CT/TW ngay sau Nghị quyết 80-NQ/TW mang ý nghĩa đặc biệt sâu sắc. Nếu Nghị quyết 80 xác lập tầm nhìn chiến lược cho phát triển văn hóa trong giai đoạn mới, thì Chỉ thị 04-CT/TW chính là bước cụ thể hóa đối với một lĩnh vực then chốt của lĩnh vực văn hóa - ngành xuất bản.

"Đây không chỉ là sự nối tiếp về mặt văn kiện, mà quan trọng hơn, là sự tiếp nối về tư duy phát triển, từ việc khẳng định vai trò của văn hóa như một động lực nội sinh, đến việc yêu cầu phải tổ chức lại, nâng cấp lại một ngành cụ thể để hiện thực hóa vai trò đó" - bà khẳng định - "Xét về cả bối cảnh lẫn nội hàm, Chỉ thị 04-CT/TW đã thể hiện sự hài hoà, tương thích, đồng nhịp với các văn kiện quan trọng của Đảng trong suốt thời gian qua".

Từ góc nhìn thực tiễn, ông Lê Hoàng (Giám đốc công ty Đường sách TP.HCM) cho biết, ngay khi Chỉ thị số 04-CT/TW được ban hành, cộng đồng những người làm xuất bản đã bày tỏ sự vui mừng rõ rệt. Chỉ một vài ngày sau khi chỉ thị này ra đời, trên các diễn đàn nghề nghiệp và cộng đồng xuất bản đã xuất hiện nhiều chia sẻ tích cực, cùng những bài viết thể hiện sự đồng thuận và hưởng ứng.

Theo ông, việc một văn kiện quan trọng nhanh chóng nhận được sự quan tâm và phản hồi tích cực từ giới làm nghề là tín hiệu đáng mừng, cho thấy Chỉ thị số 04-CT/TW đã sớm đi vào đời sống của ngành xuất bản. Điều này xuất phát từ việc chỉ thị không chỉ nâng cao vai trò, vị trí của ngành xuất bản, mà còn đưa ra những định hướng, mô hình và phương thức hoạt động phù hợp với thực tiễn, đáp ứng đúng những nhu cầu mà các đơn vị xuất bản đang đặt ra.

Từ những nội dung được xác lập trong chỉ thị, ông Hoàng cho rằng, khi được triển khai hiệu quả, các định hướng mới sẽ tạo động lực quan trọng để ngành xuất bản phát triển mạnh mẽ hơn, mở ra những cơ hội mới và góp phần đưa ngành từng bước "cất cánh" trong giai đoạn tới.

(Còn tiếp)