Nạn khai quật khảo cổ trái phép và buôn bán cổ vật đang gia tăng nhanh tại Pháp, làm dấy lên lo ngại về nguy cơ thất thoát nghiêm trọng di sản lịch sử, khi ngày càng nhiều hiện vật bị đào bới và tuồn ra thị trường mà không qua kiểm soát.
Theo báo giới, một vụ việc điển hình vừa được phát hiện tại vùng Bourgogne–Franche-Comté (miền Đông nước Pháp), khi lực lượng hải quan thu giữ gần 1.000 hiện vật khảo cổ từ một cá nhân sử dụng máy dò kim loại trong suốt khoảng 10 năm. Hiện vật bị thu giữ gồm hàng trăm đồng tiền cổ từ thời La Mã, Hy Lạp đến thời kỳ Gaulois, cùng nhiều đồ vật như mũi giáo thời kỳ đồ đồng, nhẫn, khóa thắt lưng…
Theo quy định của pháp luật Pháp, từ năm 2016, mọi hiện vật khảo cổ đều thuộc sở hữu của Nhà nước, bất kể được phát hiện trong hoàn cảnh nào. Người phát hiện có nghĩa vụ khai báo ngay với chính quyền địa phương và cơ quan văn hóa. Tuy nhiên, thực tế cho thấy tình trạng vi phạm ngày càng phổ biến.
Bộ sưu tập hiện vật cổ (đồ trang sức, đồ kim loại) bị tịch thu từ một detectorist (người dùng máy dò kim loại) ở Pháp. Ảnh: Internet
Các cơ quan chức năng và giới nghiên cứu cho biết tình trạng đào bới trái phép và buôn bán cổ vật đang gia tăng rõ rệt. Nhiều hiện vật không rõ nguồn gốc được rao bán công khai trên các trang mạng như eBay, Leboncoin, thậm chí cả Vinted – nền tảng vốn chỉ chuyên bán quần áo.
Theo ông Enguerrand Delauney, nhân viên kiểm soát hải quan cấp cao, việc sử dụng máy dò kim loại trái phép không giúp "khai phá lịch sử" mà ngược lại "làm biến mất lịch sử", bởi các hiện vật bị tách khỏi bối cảnh khảo cổ, làm mất giá trị khoa học.
Số lượng thiết bị dò kim loại bán ra tại Pháp đạt khoảng 15.000 chiếc mỗi năm, với khoảng 250.000 người sử dụng vào năm 2025. Ước tính có từ 2 triệu đến 10 triệu hiện vật được khai quật mỗi năm, trong đó một phần không nhỏ bị bán trái phép.
Ông Dominique Garcia, Chủ tịch Viện Nghiên cứu Khảo cổ Phòng ngừa Quốc gia Pháp (Inrap), cảnh báo công nghệ hiện đại đang khiến tình hình trầm trọng hơn. Nhờ các công cụ như Google Earth và dữ liệu Lidar do Viện Thông tin Địa lý và Lâm nghiệp Quốc gia Pháp cung cấp, người sử dụng có thể dễ dàng xác định các khu vực có tiềm năng khảo cổ.
Không chỉ khai quật, khâu tiêu thụ cũng ngày càng dễ dàng. Các hiện vật có thể được rao bán trực tuyến chỉ trong vài giờ, tiếp cận người mua trên toàn cầu mà hầu như không có cơ chế truy xuất nguồn gốc. Điều này tạo điều kiện cho một "nền kinh tế xám" phát triển, nơi các hiện vật được hợp thức hóa thông qua giấy tờ giả hoặc lịch sử sở hữu không rõ ràng.
Lực lượng chức năng Pháp, trong đó có Văn phòng Trung ương chống buôn bán tài sản văn hóa, đang tăng cường điều tra các đường dây buôn bán cổ vật, từ những người đào trộm cho đến các mạng lưới quốc tế. Tuy nhiên, công tác kiểm soát gặp nhiều khó khăn do quy mô lớn của hoạt động vận chuyển hàng hóa và tính chất xuyên biên giới của loại hình tội phạm này.
Theo giới chức hải quan Pháp, mỗi tuần có từ 6 đến 10 triệu kiện hàng đi qua sân bay Roissy, khiến việc phát hiện cổ vật buôn lậu trở nên vô cùng phức tạp. Trong khi đó, Pháp vừa là nguồn cung, vừa là điểm trung chuyển và cũng là thị trường tiêu thụ lớn, chiếm khoảng 8% thị trường nghệ thuật toàn cầu.
Giới chuyên gia cảnh báo nếu không có biện pháp kiểm soát hiệu quả hơn, nạn khai quật trái phép sẽ tiếp tục làm thất thoát những "mảnh ghép lịch sử" không thể phục hồi, đe dọa cả giá trị khoa học lẫn uy tín của thị trường nghệ thuật tại Pháp.
