Nữ nhạc trưởng Zahia Ziouani: "Tôi muốn âm nhạc thuộc về mọi không gian"

Là một trong số 4% nữ nhạc trưởng trên thế giới, nữ nhạc trưởng Zahia Ziouani đã theo đuổi hành trình của mình với nhiều thách thức nhưng cũng đầy đam mê. Việc tự tạo ra không gian sáng tạo của riêng mình thông qua dàn nhạc Divertimento cách đây 25 năm đã phần nào chứng minh bản lĩnh nghề nghiệp của bà.

Zahia Ziouani vừa kết thúc chuyến lưu diễn tại 2 thành phố lớn của Việt Nam là Hà Nội và TP.HCM. Đây cũng là lần đầu bà làm việc với Dàn nhạc Giao hưởng Quốc gia Việt Nam (Vietnam National Symphony Orchestra) và Nhà hát Giao hưởng - Nhạc - Vũ kịch TP.HCM (HBSO).

Nữ nhạc trưởng đã có cuộc trò chuyện cùng báo Thể thao và Văn hóa (TTXVN).

Âm nhạc như một cuộc đối thoại văn hóa

* Trong lần đầu làm việc với các dàn nhạc tại Việt Nam, bà có những ấn tượng ban đầu nào?

- Đây là lần đầu tiên tôi làm việc với các dàn nhạc giao hưởng tại Việt Nam, bao gồm Vietnam National Symphony Orchestra và Ho Chi Minh City Ballet Symphony Orchestra and Opera. Ấn tượng đầu tiên là năng lượng và sự cam kết rất rõ ràng từ các nhạc công. Họ làm việc tập trung, chủ động và cởi mở trong quá trình tập luyện.

Về mặt chuyên môn, tôi nhận thấy truyền thống biểu diễn tại đây vẫn thiên về các tác phẩm Đức và Nga, trong khi âm nhạc Pháp xuất hiện ít hơn. Vì vậy, việc đưa các tác phẩm của Maurice Ravel hay Claude Debussy vào chương trình cũng là một cách mở rộng thêm màu sắc và cách tiếp cận.

Với tôi, mỗi lần làm việc ở một quốc gia mới không chỉ là một dự án âm nhạc, mà còn là một quá trình đối thoại văn hóa. Những khác biệt trong cách cảm nhận và phản ứng với âm nhạc buộc tôi phải điều chỉnh và lắng nghe nhiều hơn.

Ở góc độ vận hành, mỗi dàn nhạc đều có những đặc thù riêng. Chẳng hạn, tại Việt Nam, chúng tôi tập luyện từ rất sớm để phù hợp với điều kiện thời tiết. Tuy là những khác biệt nhỏ như vậy nhưng lại góp phần tạo nên trải nghiệm hợp tác rất thú vị và giàu tính trao đổi.

* Còn trong các buổi masterclass tại Việt Nam, những câu hỏi nào khiến bà lưu tâm?

- Tôi nhận được nhiều câu hỏi xoay quanh nghề chỉ huy, từ việc giữ sự tập trung, tìm cảm hứng, đến cách theo đuổi con đường này khi còn thiếu tự tin.

Điều thú vị là những băn khoăn này không khác nhiều so với các bạn trẻ ở Pháp, Úc hay Trung Quốc. Nhưng ở Việt Nam, phạm vi quan tâm rộng hơn: các bạn không chỉ hỏi về âm nhạc, mà còn về đời sống, về những trải nghiệm quốc tế.

Điều đó cho thấy một sự kết nối rất tự nhiên giữa nghệ thuật và thế giới xung quanh. Với tôi, đó là một tín hiệu tích cực.

* Với những tác phẩm kinh điển quen thuộc, bà ưu tiên yếu tố dễ tiếp cận hay không gian sáng tạo?

- Lựa chọn các tác phẩm kinh điển không phải để "an toàn", mà để truyền tải một di sản. Những tên tuổi như Claude Debussy, Georges Bizet hay Joseph Haydn đại diện cho những hệ tư duy âm nhạc rất khác nhau, và việc đặt họ cạnh nhau tự thân đã là một thách thức trong diễn giải.

Với tôi, dấu ấn cá nhân không nằm ở việc cố gắng làm mới bằng mọi giá, mà ở năng lượng, cách tiếp cận và quá trình làm việc với dàn nhạc. Sự mới mẻ đến từ chính tương tác ấy.

Với một nhạc trưởng, điều quan trọng không chỉ là cách hiểu tác phẩm, mà còn là cách truyền đạt nó đến dàn nhạc. Mỗi quyết định về nhịp độ, cường độ hay cấu trúc đều ảnh hưởng trực tiếp đến cách âm nhạc được hình thành trong không gian biểu diễn.

* Bà có cho rằng chính những tác phẩm quen thuộc lại là thử thách lớn nhất?

- Với một nhạc trưởng, mục tiêu luôn là tiến gần nhất đến tinh thần của nhà soạn nhạc. Nhưng mỗi buổi biểu diễn lại là một thực thể riêng biệt không chỉ vì dàn nhạc khác nhau, mà còn vì năng lượng và bối cảnh khác nhau.

Chính điều đó khiến ngay cả những tác phẩm quen thuộc nhất cũng luôn là một thử thách: làm thế nào để chúng thực sự "sống" trong khoảnh khắc biểu diễn, thay vì lặp lại những gì đã có.

Với nhạc trưởng Zahia Ziouani: Đôi khi, để được chỉ huy, bạn phải tự tạo ra dàn nhạc của chính mình

* Vậy khi nào bà cảm nhận rõ ràng rằng âm nhạc đã thực sự chạm đến người nghe?

- Đó là những khoảnh khắc rất rõ ràng trên sân khấu, khi năng lượng của dàn nhạc và khán giả thực sự gặp nhau.

Với tôi, một ví dụ cụ thể là khi chỉ huy tác phẩm La danse bacchanale của Camille Saint-Saëns. Ở cao trào, tôi có thể cảm nhận được sự tập trung gần như tuyệt đối trong khán phòng không còn tiếng động, không còn khoảng cách.

Đây là một tác phẩm tôi thường xuyên đưa vào chương trình, không chỉ vì cấu trúc mạnh mẽ mà còn vì ý nghĩa phía sau: sự giao thoa giữa âm nhạc Pháp và nguồn cảm hứng từ Algeria. Khi khán giả không chỉ lắng nghe mà còn cảm nhận được những lớp ý nghĩa đó, tôi biết âm nhạc đã thực sự chạm đến họ.

Tại Việt Nam, tôi cũng cảm nhận điều tương tự: khán giả không chỉ nghe, mà còn quan tâm đến những câu chuyện phía sau âm nhạc. Chính điều đó tạo nên sự kết nối.

Một hành trình con người

* Theo bà, rào cản lớn nhất đối với nữ nhạc trưởng hiện nay là gì?

- Ba yếu tố: định kiến, cơ hội và môi trường nghề nghiệp thực chất liên kết chặt chẽ với nhau, nhưng rào cản lớn nhất vẫn là cơ hội.

Số lượng vị trí trong các chương trình đào tạo chỉ huy dàn nhạc vốn đã rất hạn chế. Điều đó ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng khởi đầu. Ngay cả khi đã được đào tạo, việc có cơ hội đứng trên bục chỉ huy vẫn là một thách thức.

Trong hành trình của mình, tôi cũng đã trải qua những giai đoạn phải chứng minh năng lực nhiều hơn để có được cơ hội tương tự như các đồng nghiệp nam. Điều đó không dễ dàng, nhưng lại góp phần định hình sự kiên định của tôi.

* Khi sáng lập dàn nhạc Divertimento ở tuổi 20, bà cảm thấy hệ thống âm nhạc lúc đó đang thiếu điều gì?

- Khi bắt đầu, tôi nhận thấy nhiều dàn nhạc có chất lượng cao nhưng cách xây dựng chương trình còn khá tương đồng. Tôi muốn thử nghiệm những hướng tiếp cận khác, đồng thời đưa âm nhạc ra khỏi không gian truyền thống.

Tôi cũng muốn khẳng định rằng âm nhạc cổ điển không thuộc về một nhóm khán giả nhất định, mà có thể hiện diện ở nhiều không gian khác nhau, từ các khu dân cư, những khu vực bình dân, đến vùng nông thôn, cũng như các phòng hòa nhạc truyền thống. Thông qua đó, tôi muốn xóa bỏ mọi ranh giới giữa các đối tượng khán giả, giữa các cộng đồng và giữa các vùng lãnh thổ, để âm nhạc trở thành một ngôn ngữ chung, không có sự phân biệt.

Ở một góc độ nào đó, việc thành lập dàn nhạc cũng là cách để tôi tự tạo ra cơ hội cho chính mình trong một hệ thống chưa thực sự mở.

* Việc thành lập Divertimento xuất phát từ lý tưởng nghệ thuật hay động lực xã hội?

- Việc thành lập Dàn nhạc Divertimento trước hết là một dự án nghệ thuật nhưng là một dự án có ý nghĩa.

Ngay từ đầu, các yếu tố giáo dục và trách nhiệm xã hội đã được tích hợp vào định hướng phát triển. Tuy nhiên, điều quan trọng là dàn nhạc phải được nhìn nhận trước hết ở chất lượng nghệ thuật. Chính nền tảng đó mới tạo ra sức nặng cho các hoạt động cộng đồng.

* Sau hơn 25 năm, điều gì khiến bà vẫn gắn bó với dàn nhạc này?

- Sau hơn 25 năm, Dàn nhạc Divertimento không chỉ là một dự án nghệ thuật, mà là một hành trình con người. Nhiều nhạc công đã đồng hành từ những ngày đầu, tạo nên một tập thể gắn kết với bản sắc rõ ràng. Qua thời gian, đó không chỉ là cộng tác nghề nghiệp, mà còn là sự tin tưởng và thấu hiểu.

Quan trọng hơn, đây cũng là nơi tôi có thể chủ động định hình đường hướng nghệ thuật. Và để có được quyền quyết định đó, đôi khi một nữ nhạc trưởng phải tự tạo ra dàn nhạc của chính mình.

*Khi dành nhiều tâm huyết với sự nghiệp, bà làm thế nào để bà cân bằng giữa sự nghiệp và đời sống cá nhân?

- Đây là một thách thức thực tế của nghề: lịch trình di chuyển liên tục và cường độ cao. Với tôi, gia đình luôn là ưu tiên. Nhưng có những giai đoạn sự cân bằng bị phá vỡ, và khi đó tôi buộc phải điều chỉnh lại nhịp làm việc.

Có những thời điểm, việc phải lựa chọn là điều không thể tránh khỏi. Nhưng chính những khoảnh khắc đó cũng giúp tôi nhìn rõ hơn điều gì thực sự quan trọng.

* Sau chuyến lưu diễn tại Việt Nam và từ kinh nghiệm quốc tế, bà có gợi ý gì cho chúng tôi trên con đường phát triển âm nhạc hàn lâm trong bối cảnh hiện tại?

- Theo tôi, điều quan trọng nhất là mở rộng không gian tồn tại của âm nhạc cổ điển, không chỉ trong các phòng hòa nhạc, mà trong đời sống thường nhật. Tôi muốn âm nhạc thuộc về mọi không gian. Điều đó có thể bắt đầu từ những bước rất cụ thể: đưa biểu diễn đến gần hơn với công chúng, đa dạng hóa không gian và cách tiếp cận.

Âm nhạc cổ điển không cần phải đơn giản hóa, mà cần được mở rộng để vừa giữ được chiều sâu, vừa trở thành một phần sống động của đời sống văn hóa. Về lâu dài, việc xây dựng khán giả không chỉ đến từ biểu diễn, mà còn từ giáo dục và sự tiếp cận từ sớm. Khi khoảng cách được thu hẹp, khán giả sẽ không chỉ lắng nghe mà còn gắn bó lâu dài.

* Cảm ơn bà về cuộc trò chuyện!