NSƯT Xuân Diệu: Di sản chỉ sống khi còn được sáng tạo

Từ những làn điệu chèo, xẩm đến các sân khấu âm nhạc đương đại, từ những cuộc giao lưu quốc tế đến không gian văn hóa trên Đoàn tàu Hà Nội 5 Cửa Ô, NSƯT Xuân Diệu đang tìm cho tiếng đàn dân tộc những cách biểu đạt mới. Hành trình của anh cho thấy, khi người nghệ sĩ không ngừng sáng tạo trên nền tảng vốn cổ, di sản không chỉ được gìn giữ mà còn trở thành nguồn lực cho âm nhạc đương đại và công nghiệp văn hóa.

Khi vốn cổ bước vào âm nhạc đương đại

Trong "Lối Concert" của nhạc sĩ Quốc Trung vừa diễn ra tại Nhà hát Hồ Gươm, tiếng đàn của NSƯT Xuân Diệu trở thành một trong những mảnh ghép mang đậm bản sắc Việt Nam, góp phần tạo nên cuộc đối thoại giữa âm nhạc truyền thống và ngôn ngữ nghệ thuật đương đại.

Trưởng thành từ môi trường nghệ thuật truyền thống, gắn bó với đàn nhị, đàn nguyệt cùng những làn điệu chèo, xẩm, Xuân Diệu không giới hạn mình trong những không gian biểu diễn quen thuộc. Anh tham gia các dự án âm nhạc mới, cộng tác với nghệ sĩ thuộc nhiều dòng nhạc khác nhau, đưa tiếng đàn dân tộc đến gần hơn với công chúng hôm nay.

"Tôi không thực sự bước ra khỏi âm nhạc truyền thống, mà đang tìm cách đưa những gì mình được học, được trao truyền đi vào đời sống. Nếu người nghệ sĩ chỉ chơi lại những gì đã có, trong những không gian quen thuộc thì phạm vi của di sản sẽ rất khó được mở rộng", anh chia sẻ.

Với NSƯT Xuân Diệu, thử thách lớn nhất khi tham gia những dự án như "Lối Concert" không phải là thể hiện kỹ thuật phức tạp hơn, mà là tìm được tiếng nói riêng của nhạc cụ dân tộc trong một tổng thể âm nhạc mới.

"Tôi không thực sự bước ra khỏi âm nhạc truyền thống, mà đang tìm cách đưa những gì mình được học, được trao truyền đi vào đời sống" - NSƯT Xuân Diệu

"Khó nhất là làm thế nào để tiếng đàn dân tộc có thể đối thoại bình đẳng với âm nhạc đương đại mà không đánh mất bản sắc. Người nghệ sĩ phải hiểu hòa âm, tiết tấu, biết lúc nào tiếng đàn cần nổi lên, lúc nào phải lùi lại. Nhưng muốn đi xa khỏi truyền thống thì trước hết phải hiểu truyền thống thật sâu", anh nói.

Tinh thần ấy còn được thể hiện qua cách NSƯT Xuân Diệu đưa những tác phẩm như "Đào Liễu" đến với các không gian biểu diễn mới, trong đó có những sân khấu quốc tế. Theo anh, sáng tạo không có nghĩa là thay đổi bằng mọi giá, mà phải giữ được những nét giai điệu, cách luyến láy, nhấn nhá và tinh thần của tác phẩm.

Từ trải nghiệm biểu diễn ở nước ngoài, NSƯT Xuân Diệu nhận thấy dù không hiểu chèo hay câu chuyện phía sau làn điệu, khán giả quốc tế vẫn có thể cảm nhận vẻ đẹp của tiếng đàn. Điều đó cho thấy âm nhạc truyền thống Việt Nam hoàn toàn có khả năng vượt qua rào cản ngôn ngữ, văn hóa để tiếp cận công chúng rộng rãi hơn.

Mở rộng không gian sống cho di sản

Nếu "Lối Concert" là nơi tiếng đàn dân tộc đối thoại với âm nhạc đương đại, thì việc NSƯT Xuân Diệu tham gia biểu diễn trên Đoàn tàu Hà Nội 5 Cửa Ô lại mở ra một hướng tiếp cận khác: Đưa di sản trực tiếp đến với công chúng thông qua sản phẩm du lịch văn hóa.

NSƯT Xuân Diệu tham gia biểu diễn trên Đoàn tàu Hà Nội 5 Cửa Ô

Không còn khoảng cách giữa sân khấu và khán giả, trên đoàn tàu, những làn điệu xẩm cùng tiếng đàn nhị, đàn nguyệt vang lên ngay giữa hành trình trải nghiệm Hà Nội. Người nghe có thể là những bạn trẻ, du khách trong nước hay khách quốc tế lần đầu tiếp xúc với âm nhạc truyền thống Việt Nam.

"Trong nhà hát, khán giả chủ động mua vé để thưởng thức nghệ thuật. Nhưng trên tàu, có những người đơn giản chỉ muốn trải nghiệm một chuyến du lịch. Họ có thể chưa từng nghe xẩm, chưa biết đàn nhị, đàn nguyệt là gì. Chính điều đó lại rất thú vị", NSƯT Xuân Diệu chia sẻ.

Ở không gian ấy, nghệ sĩ không chỉ biểu diễn mà còn trực tiếp trò chuyện, giới thiệu nhạc cụ và những câu chuyện văn hóa phía sau mỗi làn điệu. Có những du khách nước ngoài dù không hiểu lời hát vẫn chăm chú lắng nghe, ghi lại tiếng đàn và đặt câu hỏi về nhạc cụ dân tộc.

Tuy nhiên, biểu diễn trong không gian du lịch cũng đòi hỏi nghệ sĩ phải thay đổi cách tiếp cận, lựa chọn tiết mục phù hợp với thời lượng và đối tượng khán giả, nhưng không làm mất đi bản sắc của nghệ thuật truyền thống.

Từ sân khấu Nhà hát Hồ Gươm đến một chuyến tàu du lịch, hành trình của NSƯT Xuân Diệu cho thấy nghệ thuật truyền thống đang có thêm những không gian để tiếp cận công chúng. Mỗi không gian mới không chỉ mang đến những trải nghiệm khác biệt mà còn mở rộng đời sống của di sản.

Khi di sản trở thành nguồn lực sáng tạo

Từ câu chuyện của NSƯT Xuân Diệu có thể nhìn thấy một hướng đi trong phát triển công nghiệp văn hóa: Biến những giá trị truyền thống thành nguồn lực cho sáng tạo nghệ thuật và hình thành các sản phẩm văn hóa mới.

Một nghệ sĩ đàn nhị, đàn nguyệt hôm nay không chỉ biểu diễn trên sân khấu truyền thống mà còn có thể tham gia concert đương đại, festival quốc tế hay các sản phẩm du lịch văn hóa. Những hoạt động ấy vừa mở rộng công chúng, vừa tạo thêm cơ hội việc làm, thu nhập và động lực sáng tạo cho nghệ sĩ.

"Tôi nghĩ muốn một loại hình nghệ thuật tồn tại bền vững thì người thực hành nó phải có thể sống được bằng nghề. Nếu nghệ sĩ trẻ học nhiều năm nhưng sau khi ra trường không có sân khấu, không có công việc và không nhìn thấy tương lai thì rất khó yêu cầu họ dành cả cuộc đời cho nghệ thuật truyền thống", NSƯT Xuân Diệu bày tỏ.

Theo anh, để có thêm những nghệ sĩ có khả năng đưa di sản vào đời sống đương đại, việc đào tạo không chỉ dừng ở kỹ thuật biểu diễn truyền thống mà cần mở rộng kiến thức về hòa âm, công nghệ âm thanh, khả năng sáng tạo và hợp tác với các nghệ sĩ thuộc nhiều dòng nhạc khác nhau. Đồng thời, cần có thêm những dự án, sân khấu và cơ chế đặt hàng để nghệ sĩ được thực hành, thử nghiệm.

"Tôi mong việc đào tạo không chỉ tạo ra những người chơi đúng, mà còn tạo ra những nghệ sĩ biết mình đang có gì trong tay và có thể làm gì mới từ vốn liếng ấy", anh chia sẻ.

Với NSƯT Xuân Diệu, bảo tồn và sáng tạo không phải hai hướng đi đối lập. Người nghệ sĩ phải hiểu sâu truyền thống để biết đâu là những giá trị cốt lõi cần gìn giữ, đồng thời tìm cách đưa những giá trị ấy vào đời sống hôm nay.

"Tôi quan niệm giữ được di sản quan trọng hơn giữ nguyên di sản. Giữ được nghĩa là hôm nay vẫn có người chơi, có người nghe, có người trẻ muốn học và có những không gian để nó tiếp tục tồn tại", anh nhấn mạnh.

Từ "Lối Concert" đến những giai điệu xẩm trên Đoàn tàu Hà Nội 5 Cửa Ô, hành trình nghệ thuật của NSƯT Xuân Diệu là một minh chứng cho khả năng chuyển hóa vốn văn hóa truyền thống thành nguồn lực sáng tạo, mở rộng công chúng và tạo ra những giá trị mới.

Bởi như anh quan niệm, di sản không chỉ là những gì thế hệ hôm nay nhận lại từ quá khứ để gìn giữ, mà còn là vốn liếng để tiếp tục sáng tạo.

"Di sản chỉ thực sự sống khi mỗi thế hệ có thể tìm thấy tiếng nói của mình trong đó".