NSND Trần Ly Ly: Vũ kịch 'Khổng tước' cho thấy nghệ thuật đỉnh cao có chỗ đứng ở Việt Nam

Sau bốn đêm diễn kín khán phòng tại Hà Nội, vũ kịch Khổng tước của biên đạo nổi tiếng Dương Lệ Bình không chỉ gây ấn tượng với khán giả mà còn nhận được sự quan tâm của giới chuyên môn. 

Trao đổi với phóng viên Thể thao và Văn hóa, NSND Trần Ly Ly cho rằng việc những tác phẩm múa đỉnh cao quốc tế được đưa về Việt Nam là tín hiệu đáng mừng, góp phần nâng cao năng lực thưởng thức nghệ thuật của công chúng và mở ra cơ hội học hỏi cho nghệ sĩ trẻ.

Theo NSND Trần Ly Ly, điều khiến bà xúc động nhất khi thưởng thức Khổng tước không chỉ nằm ở ngôn ngữ múa tinh tế hay cấu trúc triết lý của tác phẩm, mà còn ở phản ứng của khán giả. Việc một vở vũ kịch quốc tế đủ sức hút để lấp đầy khán phòng trong nhiều đêm diễn cho thấy nghệ thuật múa – vốn được xem là loại hình hàn lâm – vẫn có chỗ đứng trong đời sống văn hóa. Từ góc nhìn của một nghệ sĩ, nhà quản lý và người làm đào tạo trong lĩnh vực múa, bà cho rằng những tác phẩm như Khổng tước mang đến nhiều bài học quý về ngôn ngữ cơ thể, tinh thần biểu đạt cũng như cách kết hợp giữa truyền thống và đương đại.

* Cảm nhận đầu tiên của bà khi thưởng thức vũ kịch "Khổng tước" tại Hà Nội là gì?

- Trước hết tôi rất vui, thậm chí vô cùng hân hoan khi thấy các vở vũ kịch, các tác phẩm quốc tế và những vở diễn nổi tiếng được mang về Việt Nam, đặc biệt đây lại là một vở vũ kịch. Tôi làm việc trong ngành múa nên khi thấy những vở vũ kịch được "sống", được tồn tại và lấp đầy khán phòng trong suốt bốn đêm diễn, tôi thực sự rất xúc động. Điều đó khiến tôi tin rằng múa và những loại hình nghệ thuật đỉnh cao vẫn còn có chỗ đứng và sẽ tiếp tục có chỗ đứng trong tương lai.

* Bà đánh giá thế nào về ngôn ngữ múa và cách kể chuyện trong "Khổng tước"?

- Thực ra, các vũ kịch đều có cách kể chuyện riêng: có thể theo tuyến tính, có thể theo dòng thời gian hoặc theo một trình tự nhất định. Nhưng điều quan trọng nhất vẫn là tính chủ đề và triết lý ẩn sâu trong vở diễn, để cuối cùng mang đến cho con người một suy ngẫm hay một quan điểm nào đó về cuộc sống. Đó chính là "đỉnh" của nghệ thuật nói chung, và đặc biệt là của vũ kịch.

Khổng tước cũng nói về triết lý nhân sinh quan của con người, về vòng đời và vòng thời gian. Những hình tượng như cái cây, hay các yếu tố gợi về dòng chảy của thời gian giúp chúng ta hiểu rằng mọi thứ đều tuân theo quy luật tự nhiên: sinh – lão – bệnh – tử; Xuân – Hạ – Thu – Đông rồi lại Xuân – một vòng tuần hoàn không thể thay đổi của con người, của Trái đất và của đời sống. Tuy nhiên, trong vòng tuần hoàn ấy lại xuất hiện những câu chuyện rất đời, được kể thông qua một lớp triết lý khác, một câu chuyện khác mà Khổng tước mang lại.

Cá nhân tôi thì ấn tượng nhất với phần "Đông", bởi tinh - khí - thần của tác phẩm thể hiện rất rõ ở đó.

Không phải là nghệ sĩ Dương Lệ Bình múa được bao nhiêu vòng quay hay múa trong bao lâu, mà quan trọng là cách cô ấy tiếp cận từ cảm giác của "khí" thoát ra từ thân thể, từ trí tuệ và sự tập trung của tâm thức. Đó mới là điều khó. Nếu xem thật tinh, chúng ta sẽ thấy tinh – khí – thần nằm ở trong tâm thức và từ đó đi ra tới ngọn nguồn của động tác. Động tác chỉ là phần ngọn, còn tinh khí thần nằm ở trí tuệ và tâm linh của người nghệ sĩ; sự thanh thoát ấy nằm trong giá trị con người của họ.

Chính điều đó làm nên một ngôi sao. Đặc biệt là Dương Lệ Bình, ở độ tuổi này vẫn tạo được cảm giác ấy. Với những người làm nghề như chúng tôi, nhiều khi hàng chục năm chỉ rèn luyện để đạt tới trạng thái đó. Vì vậy mới hiểu vì sao phần "Đông" lại có thể trở thành đỉnh cao của chuyển động trong tác phẩm.

* Theo bà, việc những tác phẩm múa đỉnh cao quốc tế như "Khổng tước" được đưa tới Việt Nam có ý nghĩa thế nào đối với môi trường nghệ thuật biểu diễn trong nước?

- Điều này vô cùng quan trọng và cũng là một hướng đi đúng. Bởi khi chúng ta không thể đưa hàng chục nghìn khán giả ra nước ngoài để thưởng thức nghệ thuật, thì cách tốt nhất là mang những tác phẩm ấy về để khán giả trong nước có cơ hội tiếp cận.

Đây cũng là một tiến trình rất quan trọng, đúng với định hướng của Đảng và Nhà nước: phát triển văn hóa từ nền tảng, nâng cao trình độ cảm thụ văn hóa của công chúng. Khi trình độ cảm nhận văn hóa được nâng lên, chúng ta mới có thể hiểu và tiếp cận những giá trị của thế giới, từ đó làm tốt hơn công việc của mình trong tương lai, đặc biệt là trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa.

Vì vậy, chúng ta cần tiệm cận với những giá trị đã được thế giới khẳng định. Nếu chưa thể đi ra thế giới thì chúng ta mang thế giới về. Như cách nói quen thuộc là "đứng trên vai người khổng lồ", tức là tiếp cận những thành tựu đã được thế giới công nhận để học hỏi và phát triển.

Một số hình ảnh trong buổi diễn "Khổng tước" tại Hà Nội

* Từ góc nhìn của Học viện Múa Việt Nam, bà nghĩ các nghệ sĩ trẻ Việt Nam có thể học được điều gì?

- Ở góc độ một đạo diễn, nhà quản lý và người làm công tác đào tạo tại Học viện Múa Việt Nam – đồng thời cũng là người sinh ra, lớn lên trong ngành múa – tôi luôn quan niệm rằng mỗi tác phẩm, mỗi nghệ sĩ đều mang lại những giá trị riêng. Đặc biệt, nghệ thuật múa có một giá trị rất riêng bởi nó sử dụng ngôn ngữ cơ thể để biểu đạt, chứ không dựa vào lời nói.

Khi không có ngôn ngữ lời nói, người nghệ sĩ buộc phải truyền tải cảm xúc và tư tưởng ở một tầng cảm nhận sâu hơn, thông qua chuyển động, nhịp điệu và năng lượng của cơ thể. Trong vũ kịch "Khổng tước", biên đạo Dương Lệ Bình đã thể hiện rất rõ điều đó, đặc biệt ở "tinh – khí – thần" của tác phẩm. Không chỉ là động tác, mà là tinh thần của sự bay bổng, thoát tục, uyển chuyển và tĩnh lặng – một trạng thái rất đặc biệt mà múa có thể mang lại.

Nội dung của vũ kịch Khổng tước (biên đạo múa Dương Lệ Bình) xoay quanh chủ đề sự sống và tình yêu

"Tinh – khí – thần là cốt lõi rất quan trọng trong hoạt động nghệ thuật. Nghệ sĩ không chỉ "làm" nghệ thuật mà là "biểu diễn", tức tạo ra một trạng thái vượt lên trên đời sống thường nhật. Vì vậy, tinh - khí - thần ấy phải mang tính thoát tục, phải vượt lên những vận động bình thường của đời sống thì mới chạm tới giá trị nghệ thuật.

Trong Khổng tước, đặc biệt qua cách thể hiện của Dương Lệ Bình, khán giả có thể cảm nhận rất rõ sự "thoát" và sự "tĩnh" ấy. Tác phẩm mở ra một không gian gần như thuộc về một thế giới khác, nơi con người tạm rời khỏi nhịp sống thường ngày để bước vào một tầng cảm nhận bay bổng hơn, tinh khiết hơn và giàu tính nhân văn hơn".

* "Khổng tước" sử dụng nhiều hình tượng triết lý như vòng đời, thiên nhiên, thời gian, bà nhìn nhận thế nào về cách vũ kịch này kết hợp giữa yếu tố truyền thống và ngôn ngữ múa đương đại?

- Trong vở có một phần rất hay. Vũ kịch truyền thống cũng như múa dân gian Trung Quốc thì chúng tôi đã được xem khá nhiều, nhưng ở “Khổng tước” lại có sự kết hợp với những đoạn rất đương đại. Ngoài những "technique" về ánh sáng, âm thanh, kỹ thuật sân khấu, visual hay các màn hình – những yếu tố mà gần đây chúng ta đã quen thuộc – thì sự kết hợp này tạo nên một điểm nhấn đáng chú ý trong tác phẩm.

Vở diễn dùng ngôn ngữ sân khấu để diễn tả những cảm xúc chung của nhân loại, đồng thời truyền tải đến khán giả những suy ngẫm và cảm nhận của nghệ sĩ trong quá trình trưởng thành về nghệ thuật và cuộc sống.

Tuy nhiên có một phần technique rất đặc trưng của múa đương đại, đó là đoạn khi Khổng tước nam bị vặt hết bộ lông và chỉ còn lại đúng thân xác của mình. Cả phần múa solo ấy rất đương đại, và cách kết hợp cũng rất thông minh, bởi trong một vở vũ kịch mang tính truyền thống lại xuất hiện một đoạn đương đại rất hợp lý.

Ở múa đương đại, nội tâm được biểu đạt ngay tại chỗ. Nghệ sĩ gần như múa tại chỗ, múa solo, không có gì để biểu đạt ngoài chính thân thể của mình: từng cảm nhận, từng xúc giác, từng cử động của ngón tay, làn da hay hơi thở. Tất cả biểu đạt một sự cô đơn, đau đớn và cả khát khao. Đó là phần nội tâm rất quan trọng của múa đương đại, và đã được kết hợp khá hiệu quả trong vũ kịch này.

Tôi nghĩ rằng cả người làm nghề múa lẫn khán giả nên chú ý để cảm nhận sâu sắc hơn sự kết nối giữa truyền thống và hiện đại trong diễn biến và cách thể hiện của vở diễn.

* Theo bà thì việc 1 đơn vị trong nước như VIETART chủ động đưa những vở múa đỉnh cao thế giới như "Khổng tước" về biểu diễn tại Hà Nội có ý nghĩa như nào đối với môi trường nghệ thuật múa Việt Nam?

- Trước hết tôi phải cảm ơn những đơn vị như VIETART, bởi vì họ rất dũng cảm. Khi mang một tác phẩm về, chưa thể biết trước sẽ thành công hay thất bại, nhưng việc dám nghĩ, dám mang về, dám đặt vấn đề thực hiện, bản thân nó đã là một ý tưởng rất đáng trân trọng.

Họ muốn mang những sản phẩm nghệ thuật tốt đẹp về để khán giả Việt Nam được thưởng thức, ít nhất là khán giả ở Hà Nội – nơi có điều kiện tiếp cận nhiều nhất. Theo tôi, đó đã là một điều rất tốt.

Họ dũng cảm, và mọi sự dũng cảm đều có "cái giá" của nó. Nhưng ở đây, cái giá ấy có thể được đền đáp bằng thành công. Bởi vì chúng ta phải thử, phải mang về, phải để khán giả đánh giá. Chỉ khi được đo bằng chính cảm xúc của người xem thì chúng ta mới biết được: sản phẩm ấy, tác phẩm ấy mang về có hiệu quả hay không. Chúng ta không thể tự đánh giá một cách chủ quan, mà phải nhìn từ sự tiếp nhận khách quan của khán giả. Vì vậy tôi rất trân trọng và mong sẽ có thêm nhiều đơn vị như VIETART.

Tuy nhiên, cũng có một điều cần nhấn mạnh: chúng ta luôn phải cẩn trọng, nghiêm túc trong việc lựa chọn tác phẩm mang về Việt Nam. Đó cũng là cách tôn trọng chính mình, tôn trọng tác phẩm và tôn trọng khán giả Việt Nam. Khi làm được điều đó, chúng ta không chỉ nâng tầm khả năng cảm thụ của công chúng mà còn học hỏi thêm phương pháp để có thể tạo ra những tác phẩm tốt hơn trong tương lai.