Nhân lực điện hạt nhân – Bù đắp thiếu hụt thông qua hợp tác quốc tế

Việc xây dựng, phát triển và vận hành một nhà máy điện hạt nhân kéo dài trong nhiều thập kỷ không không chỉ đặt ra yêu cầu về lựa chọn công nghệ và xây dựng nhà máy, mà còn đòi hỏi sự đồng bộ về khuôn khổ pháp luật, năng lực quản lý, an toàn và an ninh hạt nhân, nguồn nhân lực và hợp tác quốc tế, trong đó, nguồn nhân lực là một trong những điều kiện quyết định.

Thiếu đội ngũ nhân lực chuyên sâu

Quyết định số 1012/QĐ-TTg về đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực phục vụ phát triển điện hạt nhân đến năm 2033 và 2035 nhu cầu nhân lực phục vụ Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 khoảng 1.920 người; Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 2 khoảng 1.980 người. Bên cạnh đó, Quyết định số 893/QĐ-TTg về đào tạo, bồi dưỡng và phát triển nguồn nhân lực quản lý nhà nước, nghiên cứu - phát triển, ứng dụng và hỗ trợ kỹ thuật trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử đặt ra yêu cầu đến năm 2030, phấn đấu tất cả nhân lực quản lý nhà nước về năng lượng nguyên tử ở Trung ương và địa phương được đào tạo, bồi dưỡng đủ năng lực; ít nhất 50% số nhân lực của cơ quan an toàn bức xạ và hạt nhân quốc gia đủ năng lực phục vụ xây dựng pháp luật, thẩm định, đánh giá, thanh tra, giám sát an toàn và an ninh đối với nhà máy điện hạt nhân và lò phản ứng nghiên cứu…

Ông Dương Thanh Tùng, Trưởng phòng Đào tạo, nghiên cứu và triển khai, Trung tâm Đào tạo hạt nhân (Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam) cho biết: Chính phủ đã ban hành các đề án phát triển nguồn nhân lực cho những nhóm nhân lực khác nhau cho thấy nhu cầu đào tạo tăng nhưng năng lực đào tạo chuyên sâu về điện hạt nhân lại đang đối mặt với nhiều thách thức và những điểm nghẽn trong đội ngũ giảng viên và cơ sở vật chất. Hiện nay, Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam chỉ có khoảng 10 chuyên gia về điện hạt nhân và các chuyên môn liên quan có thể tham gia giảng dạy và phần lớn sắp đến tuổi nghỉ hưu.

Trung tâm Đào tạo hạt nhân (Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam-VINATOM) có nhiệm vụ đào tạo ngắn hạn nhân lực cho dự án điện hạt nhân Ninh Thuận trước đây, hiện nay đang tăng cường đào tạo theo yêu cầu mới, góp phần đáp ứng nhu cầu vận hành nhà máy điện hạt nhân trong tương lai. Trung tâm đã triển khai các khóa đào tạo cho cán bộ của PetroVietnam (PVN) về điện hạt nhân và đào tạo nghiên cứu sinh với chuyên ngành gắn trực tiếp với nhu cầu nhân lực cho điện hạt nhân.

Cũng theo ông Dương Thanh Tùng, trang thiết bị phục vụ thực hành, thực nghiệm của Viện chưa đáp ứng yêu cầu đào tạo. Hiện phòng thí nghiệm của Trung tâm Đào tạo hạt nhân chưa có nguồn phóng xạ, các mô hình thực hành chủ yếu sử dụng nước và nhiệt. Bên cạnh đó, những phương tiện cơ bản như máy tính phục vụ học viên thực hành cũng hạn chế, do đó, cần đầu tư cho năng lực nghiên cứu điện hạt nhân, qua đó nâng cao chất lượng đào tạo nhân lực.

Liên quan đến nguồn nhân lực chương trình điện hạt nhân trong dài hạn, ông Nguyễn Hoàng Linh, Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân cũng chia sẻ thực trạng thiếu giảng viên chuyên sâu về điện hạt nhân, Việt Nam cần phát triển đội ngũ giảng viên, chuyên gia trong nước, đây là thách thức do đặc thù đào tạo chuyên sâu, nguồn chuyên gia hạn chế. Đặc biệt trong bối cảnh chương trình điện hạt nhân Việt Nam được tái khởi động, yêu cầu đặt ra không chỉ đáp ứng nhân lực của quốc gia mà nhân lực phải đáp ứng các yêu cầu của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) – Đây là nền tảng quan trọng để Việt Nam triển khai chương trình điện hạt nhân an toàn, hiệu quả.

Cũng theo Lãnh đạo Cục An toàn bức xạ và hạt nhân, bên cạnh lực lượng trực tiếp làm việc tại nhà máy, đội ngũ "bên ngoài" nhà máy như: quản lý, pháp quy, nghiên cứu và phát triển, hỗ trợ kỹ thuật... giữ vai trò quan trọng trong việc độc lập thẩm định, đánh giá an toàn, kiểm chứng các tính toán kỹ thuật, nghiên cứu chương trình hạt nhân phát triển bền vững.

Thúc đẩy hợp tác quốc tế, hình thành nguồn nhân lực chuyên sâu

Với vai trò là cơ quan đầu mối triển khai Quyết định số 893/QĐ-TTg, Cục An toàn bức xạ và hạt nhân đang phối hợp các đơn vị liên quan xây dựng kế hoạch tổng thể và tổ chức thực hiện các nhiệm vụ theo lộ trình, trước mắt rà soát nhu cầu nhân lực, xây dựng kế hoạch, chương trình nội dung đào tạo cho các lĩnh vực chuyên môn. Trong điều kiện nguồn lực trong nước còn hạn chế, hợp tác quốc tế là một trong những giải pháp quan trọng để từng bước khắc phục những khó khăn về nguồn nhân lực. Cần có lộ trình đầu tư dài hạn cùng các cơ chế phù hợp nhằm phát triển và duy trì đội ngũ chuyên gia. Thời gian tới, Cục sẽ đàm phán, ký kết và cử cán bộ đi đào tạo, thực tập tại các cơ sở hạt nhân uy tín ở nước ngoài. Đồng thời, tiếp tục tăng cường hợp tác với IAEA và các quốc gia có nền công nghiệp hạt nhân phát triển để triển khai các chương trình đào tạo, bồi dưỡng và trao đổi chuyên gia, góp phần chuẩn bị nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển điện hạt nhân và ứng dụng năng lượng nguyên tử trong giai đoạn mới.

Ông Xavier Perrette, Phó Chủ tịch phụ trách quan hệ quốc tế, Viện Quốc gia về khoa học và kỹ thuật hạt nhân Pháp cũng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng năng lực cho nguồn nhân lực phục vụ chương trình hạt nhân. Với kinh nghiệm triển khai các chương trình đào tạo điện hạt nhân tại châu Á, Trung Đông, châu Phi và châu Âu, ông Xavier Perrette cho rằng, công tác đào tạo nhân lực cần được tiến hành từ sớm, theo một kế hoạch dài hạn và gắn với từng giai đoạn của chương trình, từ quản lý, thiết kế, xây dựng đến vận hành, giám sát an toàn và xử lý chất thải phóng xạ.

Ông Phạm Tuấn Hiệp, Tổng Thư ký Mạng lưới chuyên gia năng lượng hạt nhân người Việt Nam ở nước ngoài (VietNuc) cho biết: VietNuc hiện có khoảng 200 thành viên làm việc tại Pháp, Anh, Italia, Việt Nam, Bỉ, Áo, Mỹ, Canada... và đang tiếp tục mở rộng trong nhiều lĩnh vực từ nghiên cứu, vật liệu, kỹ thuật đến pháp quy và quản lý dự án hạt nhân. Thời gian qua, Mạng lưới chuyên gia năng lượng hạt nhân người Việt Nam ở nước ngoài đã hỗ trợ đào tạo cho cán bộ quản lý dự án điện hạt nhân và cán bộ quản lý nhà nước về an toàn kỹ thuật, thể chế... Bên cạnh đó, các chuyên gia của VietNuc có kinh nghiệm trực tiếp làm việc trong ngành công nghiệp hạt nhân tại các quốc gia đã phát triển điện hạt nhân sẽ chia sẻ kinh nghiệm từ các chương trình điện hạt nhân trên thế giới. Đồng thời, đội ngũ chuyên gia VietNuc sẽ góp phần bổ sung kinh nghiệm thực tiễn còn thiếu cho đội ngũ nhân lực trong nước và là cầu nối để các chuyên gia người Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế cùng tham gia, đóng góp trí tuệ và kinh nghiệm cho Việt Nam trong quá trình triển khai chương trình điện hạt nhân, từng bước hình thành nguồn nhân lực chuyên sâu.

Cũng theo ông Phạm Tuấn Hiệp, để hình thành những chuyên gia nghiên cứu có khả năng xây dựng và dẫn dắt các nhóm chuyên môn mạnh, các nhà khoa học đề xuất Việt Nam cần gắn đào tạo dài hạn với những cơ sở nghiên cứu hạt nhân lớn trên thế giới. Bên cạnh đó, thúc đẩy đào tạo trong nước ở các bậc đại học, việc đào tạo phải xuất phát từ nhu cầu nhân lực thực tế và yêu cầu năng lực của từng vị trí việc làm. Trước mắt, cần tập trung xây dựng một số chương trình đào tạo cốt lõi về điện hạt nhân đạt chuẩn quốc tế, tạo nền tảng để người học sau khi tốt nghiệp tiếp tục được đào tạo chuyên sâu theo từng vị trí.