Nhạc do trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra đang xuất hiện ngày càng dày đặc trên các nền tảng số toàn cầu, và Việt Nam cũng không nằm ngoài xu hướng này.
Một ca khúc AI có thể được tạo nên từ dữ liệu của vô số bài hát có sẵn, nhưng tác giả của những bài hát ấy gần như chưa được hưởng quyền lợi tương xứng.
Tại Hàn Quốc, một công ty khởi nghiệp đang theo đuổi một hướng đi cụ thể: truy xuất những bản nhạc gốc nằm trong một ca khúc AI, làm cơ sở để phân chia tiền bản quyền cho chủ sở hữu tác phẩm.
Nhạc AI ngày càng phát triển, được nhiều người quan tâm. Ảnh: Gettyimagesbank
Ở Việt Nam, trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, công cụ làm nhạc bằng AI cũng ngày càng dễ tiếp cận. Nhạc AI vì thế không còn dừng lại ở một trào lưu trên mạng xã hội. Ca khúc Vạn lý sầu, ra mắt năm 2025 trên kênh YouTube Tro Music, đến tháng 10/2026 đã vượt mốc 19 triệu lượt xem.
Một trường hợp điển hình khác là 50 năm về sau. Bài hát vốn là một ca khúc Trung Quốc, được biết đến rộng rãi qua giọng hát của nam ca sĩ Hải Lai A Mộc. Khi về Việt Nam với phần lời Việt của tác giả Đặng Thanh Tuyền, phiên bản gây chú ý đầu tiên lại là bản do AI thể hiện. Đăng tải trên YouTube từ tháng 11/2025, bản thể hiện với giọng của AI đã thu về hơn 13 triệu lượt xem sau vài tháng, tạo nên làn sóng hát lại ca khúc trên mạng xã hội và cả trong giới ca sĩ chuyên nghiệp. Tuy nhiên, các phiên bản lan truyền hầu hết chưa được phát hành chính thức trên cơ sở bản quyền đầy đủ…
Câu chuyện của 50 năm về sau cho thấy nhạc AI đã đủ sức tạo ra những hiện tượng thật sự, không còn là trò thử nghiệm của vài người mê công nghệ. Khi một ca khúc AI có thể thu về hàng chục triệu lượt xem, rồi kéo theo cả những ca sĩ chuyên nghiệp hát lại, có thể nói nhạc AI đang dần trở thành một phần của thị trường âm nhạc Việt Nam.
Nhưng tốc độ ấy cũng làm lộ ra những khoảng trống. Một ca khúc AI thuộc về ai: người viết lời, người nhập yêu cầu cho phần mềm, hay chủ sở hữu những bài hát đã được dùng để huấn luyện AI? Phần sáng tạo của con người trong một tác phẩm có AI hỗ trợ được tính đến đâu? Người nghe có cần được biết mình đang nghe giọng hát thật hay giọng do máy tạo ra? Đó là những câu hỏi mà khung pháp lý hiện hành chưa có lời đáp rõ ràng, trong khi các sản phẩm nhạc AI vẫn ra đời mỗi ngày.
Việt Nam không phải quốc gia duy nhất đối diện câu hỏi này. Tại Hàn Quốc, quê hương của K-pop, giới làm nhạc cũng đang phải tìm cách ứng xử với âm nhạc AI.
Pháp luật hiện chưa có quy định cụ thể để xác định mức đóng góp sáng tạo của con người trong một tác phẩm có AI hỗ trợ. Ảnh: Gettyimagesbank
Nhạc AI ngày càng nhiều, quyền lợi của tác giả gốc vẫn bỏ ngỏ
Tốc độ lan rộng của nhạc AI thể hiện rõ qua số liệu của nền tảng phát nhạc trực tuyến Deezer (Pháp). Hiện hơn một nửa số bản nhạc mới tải lên Deezer mỗi ngày do AI tạo ra. Lượng nhạc AI tải lên mỗi ngày đạt đỉnh khoảng 90.000 bài vào tháng 6 vừa qua, trong khi tháng 1/2025 chỉ khoảng 10.000 bài.
Phản ứng của ngành công nghiệp thu âm cũng đang chuyển từ tòa án sang bàn đàm phán. Năm 2024, Universal Music Group, Warner Music Group và Sony Music cùng khởi kiện hai nền tảng tạo nhạc AI là Suno và Udio. Đến nay, Universal và Warner đã đạt thỏa thuận với Udio, Warner cũng đã dàn xếp với Suno.
Dù vậy, ngành âm nhạc vẫn chưa có cách trả tiền cho những người có tác phẩm được dùng để huấn luyện AI. Với nhạc phát trực tuyến, nguyên tắc khá rõ ràng: bài hát được phát bao nhiêu lượt, chủ sở hữu được trả tiền tương ứng. Nhưng với ca khúc AI được tạo ra từ những bài hát có sẵn, hiện chưa có cơ chế chi trả tương tự. Trước mắt, các nền tảng loại nhạc hoàn toàn do AI tạo ra khỏi diện được chi trả bản quyền.
Hàn Quốc cũng không đứng ngoài vấn đề này. K-pop đến với phần lớn khán giả thế giới qua chính các nền tảng phát trực tuyến. Ở thị trường nội địa, một số ca khúc có AI hỗ trợ gần đây đã leo lên bảng xếp hạng của Melon và YouTube. Thế nhưng, các nền tảng phát nhạc lớn của Hàn Quốc không yêu cầu đơn vị phát hành khai báo việc sử dụng AI.
Giao diện của Music DNA, công cụ phân tích nguồn gốc âm nhạc bằng trí tuệ nhân tạo của Neutune, chia một bản nhạc thành các đoạn và so khớp từng đoạn với danh mục tham chiếu để xác định nguồn gốc của nó. Ảnh: Neutune
Nỗ lực xây dựng quy định cũng chưa thành công. Tháng 8 vừa qua, Hiệp hội Bản quyền Âm nhạc Hàn Quốc (KOMCA), đơn vị thu phí bản quyền lớn nhất cho nhạc sĩ nước này, ban hành bộ tiêu chuẩn đầu tiên về đăng ký ca khúc có AI hỗ trợ. Chỉ 22 ngày sau, bộ tiêu chuẩn này bị rút lại. Đến nay, Hàn Quốc vẫn chưa có quy chuẩn cụ thể về thu và phân chia tiền bản quyền cho loại nhạc này.
Công nghệ đã sẵn sàng, chỉ còn chờ sự đồng ý
Theo ông Lee Jong-pil, CEO công ty khởi nghiệp công nghệ âm nhạc Neutune có trụ sở tại Seoul (Hàn Quốc), điểm nghẽn không nằm ở công nghệ. Với một ca khúc mới do AI tạo ra, giờ đây đã có thể xác định những bản thu nào được sử dụng để tạo nên nó. Chẳng hạn, một bản nhạc gốc đóng góp phần năng lượng bùng nổ, bản khác đóng góp tiếng guitar, bản thứ ba đóng góp tiết tấu trống lấy từ đoạn giây thứ 30 đến giây thứ 50...
Lee Jong-pil, CEO của công ty công nghệ âm nhạc trí tuệ nhân tạo Neutune. Ảnh: Neutune
"Theo tôi, về mặt công nghệ, mọi thứ đã ổn. Phần chậm là xin sự đồng ý của chủ sở hữu quyền, và việc đó không thể không chậm" - ông Lee chia sẻ với Korea Times tại văn phòng công ty ở quận Gangnam, Seoul, ngày 8/10.
Ông so sánh tình thế hiện nay với giai đoạn ngành âm nhạc chuyển từ đĩa CD sang tải nhạc số. Khi đó, các quyền vốn được xây dựng xoay quanh đĩa vật lý phải được đàm phán lại với người sáng tác. Với AI cũng vậy, ngành âm nhạc cần một cơ chế để chủ sở hữu tự nguyện tham gia hoặc cấp phép trọn gói.
Neutune được thành lập năm 2020 bởi các nhà nghiên cứu thuộc Trường Sau đại học Công nghệ Văn hóa, Viện Khoa học và Công nghệ Tiên tiến Hàn Quốc (KAIST). Công ty phát triển công nghệ truy nguồn bằng AI, giúp xác định các tác phẩm gốc nằm sau một bản nhạc AI và đo mức đóng góp của từng tác phẩm. Neutune có hai sản phẩm chính. Music DNA quét nhạc mới để tìm chất liệu lấy từ các tác phẩm có sẵn. MixAudio là nền tảng phối lại nhạc bằng AI, có tích hợp cơ chế ghi nhận nguồn gốc.
Chia nhạc thành từng "khối"
Để xác định một ca khúc AI sử dụng chất liệu từ những tác phẩm nào, Neutune chia âm nhạc thành các "khối". Một bài hát được tách theo nhạc cụ, như bass hay trống, và theo từng phân đoạn, như phần mở đầu hay đoạn verse. Kết quả là một mạng lưới gồm nhiều đơn vị nhỏ, có thể tách rời và ghép lại, tương tự cách nhạc nền trò chơi điện tử được ghép ngay trong lúc người chơi đang chơi.
"Giống như trò chơi Lego vậy. Nếu bạn làm chiếc điện thoại thành một khối liền, nó sẽ mãi chỉ là chiếc điện thoại đó thôi" - ông Lee nói.
Chi tiết này có ý nghĩa quan trọng với việc chi trả bản quyền.Theo ông Lee, người dùng giờ không chỉ "bấm một nút" để có một bài hát dài ba phút. Họ tạo ra bản nhạc, tách nó ra rồi chỉnh sửa lại từng phần.
"Nếu tất cả những gì chúng ta biết về một ca khúc mới là nó được làm từ các bài A, B và C, thì không thể phân chia tiền bản quyền chính xác" - ông Lee giải thích.
Các thành viên nhóm nhạc nữ K-pop A2O LITE. Ảnh: Yonhap
Hiện các thỏa thuận cấp phép giữa hãng đĩa và công ty AI chủ yếu xoay quanh việc một bài hát có được dùng để huấn luyện AI hay để phối lại hay không. Để biết một bản nhạc hoàn chỉnh có sao chép tác phẩm có sẵn hay không, cần một hệ thống giám sát riêng. Hệ thống này quét sản phẩm mới và đối chiếu với kho dữ liệu âm nhạc lớn, tương tự cách ứng dụng Shazam nhận diện bài hát. Music DNA hướng đến chính nhu cầu này.
Ông Lee thừa nhận công nghệ vẫn còn giới hạn. Bản quyền của phần âm nhạc tương đối dễ theo dõi, nhưng các quyền gắn với con người, như giọng hát và hình ảnh của ca sĩ, khó bảo vệ và đo lường hơn. Ông dự đoán vấn đề này sẽ được giải quyết vào khoảng năm sau.
Không phải AI hay con người, mà là AI hợp pháp hay bất hợp pháp
Một trở ngại khác đến từ tâm lý người sáng tác. Theo ông Lee, nhiều nhạc sĩ vẫn ngại thừa nhận việc sử dụng AI. Nguyên nhân không nằm ở bản thân AI, mà ở những nền tảng như Suno, vốn đang bị các hãng đĩa khởi kiện vì dữ liệu dùng để huấn luyện.
"Nếu đó là những dịch vụ sạch, đã giải quyết xong vấn đề bản quyền, thì chẳng có gì phải giấu" - ông nói. Ông ví việc này như sử dụng bản Microsoft Word "lậu", điều không ai tự hào kể ra - "Tôi không nghĩ vấn đề là AI đối đầu với con người. Vấn đề là AI hợp pháp và AI bất hợp pháp".
Ông Lee coi việc yêu cầu nhạc sĩ tự khai báo việc dùng AI chỉ là giải pháp tạm thời. Ở nước ngoài, các tiêu chuẩn đang được xây dựng để phần mềm làm nhạc tự động ghi lại cách một tác phẩm được tạo ra, như điều đã phổ biến với hình ảnh. Khi cách làm này mở rộng sang âm thanh, thông tin ấy sẽ được gắn sẵn trong tệp nhạc.
Ông Lee tin Hàn Quốc có lợi thế trong lĩnh vực âm nhạc AI, bởi người tiêu dùng nước này thuộc nhóm đi đầu thế giới cả về văn hóa người hâm mộ lẫn việc đón nhận AI.
Theo ông, cách chia nhạc thành "khối" cũng có thể mở ra giai đoạn phát triển tiếp theo của K-pop. Ngành công nghiệp này lớn mạnh nhờ đầu tư công phu cho từng nội dung xoay quanh nghệ sĩ, nhưng cách làm đó khó mở rộng mãi. Bước tiếp theo, theo ông, là một "thị trường phối lại nhạc, nơi người hâm mộ có thể sử dụng tác phẩm của nghệ sĩ thông qua một nền tảng". Khi đó, người hâm mộ có thể được chia doanh thu hoặc trả phí để sử dụng.
Ông Lee cho biết nhiều người trong ngành vẫn còn dè dặt với AI, nhưng một số gương mặt có ảnh hưởng của K-pop đã bắt đầu theo dõi sát. "Dù là cho ngành K-pop hay cho chúng tôi, tôi muốn những gì mình theo đuổi phát triển ở đây trước. Tôi chỉ muốn làm tốt cùng K-pop" - ông nói.
