Để các ngành công nghiệp văn hoá đóng góp 7% GDP vào năm 2030 và 9% vào năm 2045 như Nghị quyết 80-NQ/TW đề ra - chúng ta cần một "kiến trúc thực thi" mới: Hệ sinh thái Công nghiệp văn hóa.

Ở đó, văn hóa không chỉ là những giá trị tinh thần trừu tượng hay "vốn biểu tượng" tĩnh tại, mà phải được vận hành như những "tài sản kinh tế" có khả năng sinh lời và tái đầu tư bền vững.

Giải mã cấu trúc: Từ "hạt nhân sáng tạo" đến các vòng tròn lan tỏa

Một trong những nút thắt lớn nhất của việc phát triển công nghiệp văn hóa tại Việt Nam lâu nay là tư duy liệt kê danh mục một cách cơ học, thiếu sự phân cấp và kết nối hữu cơ giữa các thành phần.

Để giải quyết vấn đề này, giới chuyên gia tại Hội thảo đã nhấn mạnh việc ứng dụng phương pháp giải quyết vấn đề bằng cách tìm đến tận gốc rễ của nguyên nhân thay vì chỉ xử lý phần ngọn nhằm định vị lại cấu trúc ngành.

Hội sách và văn hoá đọc thành phố Hà Nội 2026 với chủ đề "Sách và công nghiệp văn hoá" chào mừng Ngày Sách và văn hóa đọc Việt Nam (ngày 21/4/2026). Ảnh: Khánh Hòa - TTXVN

Phân tích về nền tảng vận hành của hệ thống này, ThS Nguyễn Xuân Long, Trường ĐH Văn hóa TP. Hồ Chí Minh đã dẫn giải sâu sắc về Mô hình Vòng tròn Đồng tâm của David Throsby: "Mô hình tiệm tiến của Throsby cho phép hình dung về một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa vận hành hữu cơ, đặt nghệ thuật sáng tạo cốt lõi (âm nhạc, văn chương, nghệ thuật biểu diễn...) tại tâm điểm, từ đó lan tỏa và tích hợp năng lượng sáng tạo ra các lớp công nghiệp rộng hơn ở ngoại vi như xuất bản, truyền thông, quảng cáo và du lịch".

Ông nhấn mạnh rằng: "Thuật ngữ công nghiệp văn hóa trong cách dùng đương đại thật sự mang theo nó một ý nghĩa kinh tế về sản xuất văn hóa để tạo ra sản lượng, việc làm, doanh thu, và thỏa mãn nhu cầu của người tiêu thụ; nó còn có thể bao hàm mục đích khác nữa là phục vụ cho hoạt động của giới nghệ sĩ hoặc sở thích của giới mộ điệu".

Lễ hội Hoa Lư không chỉ là nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại mà còn đang đứng trước vận hội mới để trở thành một "thương hiệu" công nghiệp văn hóa mạnh mẽ, đóng góp tích cực vào sự phát triển kinh tế - xã hội của vùng đất Cố đô. Ảnh: Hải Yến - TTXVN

Sự dịch chuyển này đòi hỏi chúng ta phải phân biệt rõ ràng giữa "xung lực kinh tế" dựa trên chủ nghĩa cá nhân và "xung lực văn hóa" dựa trên giá trị tập thể.

Khi những giá trị cốt lõi từ tâm điểm được "đóng gói" thành các tài sản trí tuệ (IP) có nhân dạng rõ ràng, có câu chuyện nền và công thức khai thác, chúng mới thực sự thoát khỏi trạng thái "mỏ nguyên liệu thô" để bước vào "nhà máy chế biến" giá trị thặng dư.

Giữa không gian lung linh của Phố cổ Hoa Lư, phường Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, show diễn thực cảnh "Anh hùng cờ lau" do Liên đoàn Xiếc Việt Nam phối hợp tổ chức đã trở thành tâm điểm thu hút đông đảo du khách. Ảnh: Hải Yến - TTXVN

Công thức TAB: Sự hợp nhất giữa nghệ thuật, công nghệ và kinh doanh

Hệ sinh thái công nghiệp văn hóa theo tinh thần Nghị quyết 80 không chấp nhận sự tách rời giữa người làm nghệ thuật và người làm kinh tế. Thay vào đó, nó đòi hỏi một công thức tích hợp đa ngành, mà Hàn Quốc - gọi là nguyên tắc TAB (Technology - Arts - Business).

Luận giải về mô hình này, ThS. Huỳnh Nguyễn Phúc Thịnh, Trường ĐH Văn hóa TP. Hồ Chí Minh nhận định: "Để phát triển các sản phẩm công nghiệp văn hóa và sáng tạo, đòi hỏi phải có sự giao thoa giữa sáng tạo văn hóa nghệ thuật làm đầu vào chính, kết hợp tiến bộ khoa học, kỹ thuật, công nghệ, đồng thời đó là năng lực thương mại hóa, xúc tiến kinh doanh để sáng tạo, sản xuất, phân phối và tiêu dùng các sản phẩm hàng hóa và dịch vụ văn hóa và sáng tạo".

Khu trưng bày chủ đề “Sáng tạo để kiến thiết” là nơi để du khách khám phá, tìm hiểu những thành tựu phát triển của 12 ngành công nghiệp văn hóa tại Triển lãm thành tựu đất nước với chủ đề “80 năm Hành trình Độc lập - Tự do - Hạnh phúc”, diễn ra từ 28/8-5/9/2025. Ảnh: TTXVN

Ông lấy ví dụ thực tiễn từ chương trình "Chào Show" tại TP.HCM để minh chứng cho việc tích hợp này: "Chào Show chính là một nỗ lực đổi mới cách 'kể chuyện' (storytelling) về di sản, nỗ lực 'kể' câu chuyện văn hóa Việt Nam mang đậm bản sắc Việt qua nghệ thuật biểu diễn, nghệ thuật ẩm thực và nghệ thuật thị giác. Đồng nghĩa, Chào Show cũng tôn vinh văn hóa Việt Nam, 'làm mới' chúng, đưa các giá trị văn hóa Việt đến gần hơn với công chúng trong nước và quốc tế".

Trong hệ sinh thái TAB, công nghệ (Technology) không chỉ là công cụ mà là phương thức sản xuất mới; nghệ thuật (Arts) là hạt nhân tạo ra sự đồng cảm; và kinh doanh (Business) là sự hiện thực hóa những hình thức mới của nội dung sáng tạo.

Khi một kịch bản văn học tốt có thể chuyển thể thành phim, rồi từ đó phát triển trò chơi điện tử, sản xuất quà lưu niệm và tour du lịch thực tế ảo, chúng ta đã tạo ra một chuỗi giá trị khép kín, tối ưu hóa tối đa "vốn biểu tượng" ban đầu.

4 năm qua, Thành phố Hà Nội đã đạt được nhiều kết quả tích cực trong việc kết hợp hài hòa giữa bảo tồn di sản và ứng dụng công nghệ số, từng bước hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Thủ đô trở thành trung tâm công nghiệp văn hóa, sáng tạo của cả nước và khu vực, xứng đáng với danh hiệu "Thành phố sáng tạo" do UNESCO ghi nhận. Ảnh: Tuyết Mai - TTXVN

Bệ đỡ thể chế cho hệ sinh thái

Để hệ sinh thái công nghiệp văn hóa không chỉ dừng lại ở các dự án đơn lẻ, cần một cơ chế liên kết bền vững giữa Nhà nước, Nhà trường và Doanh nghiệp. Đây chính là mô hình "Triple Helix" (Xoắn ốc ba thành phần) trong quản trị tri thức và đổi mới sáng tạo.

ThS. Nguyễn Thanh Tùng, Trường ĐH Văn hóa TP. Hồ Chí Minh lý giải về sự thành công quốc tế của mô hình này: "Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, sự thành công của công nghiệp văn hóa phụ thuộc vào mức độ tích hợp hiệu quả giữa ba chủ thể: nhà nước, doanh nghiệp và cơ sở đào tạo. Công nghiệp văn hóa chỉ có thể phát triển bền vững khi tồn tại cơ chế đồng kiến tạo và phát triển giữa ba trụ cột thể chế, tri thức và thị trường".

Trưng bày “Dòng chảy sơn mài Việt” tại khu phố cổ và hồ Hoàn Kiếm (Hà Nội), góp phần tôn vinh giá trị truyền thống, phát huy di sản, thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW. Ảnh: Phan Phuơng - TTXVN

Tuy nhiên, ông cũng chỉ ra một biến số mới trong kỷ nguyên số: "Một yếu tố mới làm thay đổi sâu sắc cấu trúc Triple Helix truyền thống là sự trỗi dậy của nền tảng số toàn cầu. Việc mở rộng Triple Helix sang nền tảng số là cần thiết, nhằm phản ánh đúng cấu trúc quyền lực mới của công nghiệp văn hóa trong kỷ nguyên số hóa dữ liệu toàn cầu".

Trong mô hình này, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo hành lang pháp lý và "vốn mồi"; Nhà trường là "hạ tầng mềm" cung cấp tri thức và nhân lực "thực chiến"; còn Doanh nghiệp là động lực vận hành, thương mại hóa các ý tưởng sáng tạo.

Chuỗi hoạt động với chủ đề “Chạm nghề phố cổ 2026” tại Hà Nội. Ảnh: TTXVN

"Mục tiêu tối thượng" của hệ sinh thái

Đích đến cuối cùng của việc vận hành hệ sinh thái công nghiệp văn hóa chính là xây dựng các thương hiệu văn hóa quốc gia đủ sức cạnh tranh sòng phẳng trên thị trường quốc tế.

Đây chính là cách chúng ta khẳng định "chủ quyền văn hóa số" và bảo vệ không gian tư tưởng của dân tộc.

Nghị quyết 80-NQ/TW đã xác định rõ mục tiêu hình thành từ 5-10 thương hiệu quốc gia trong các lĩnh vực trọng tâm. Điều này không thể đạt được nếu chúng ta tiếp tục tư duy "làm văn hóa" theo kiểu phong trào.

Khi "vốn biểu tượng" ngàn năm của dân tộc - từ những làn điệu Quan họ, tri thức nghề thủ công đến hình ảnh danh nhân - được đặt vào một hệ sinh thái sáng tạo chuyên nghiệp, chúng sẽ trở thành những "tài sản kinh tế" vô giá.

Đó là lúc văn hóa Việt Nam không chỉ lan tỏa sức mạnh mềm mà còn trực tiếp kiến tạo sự phồn vinh cho quốc gia trong kỷ nguyên vươn mình.

(Còn nữa)