Làm thế nào để kho tàng di sản đồ sộ của dân tộc không chỉ nằm im trong các bảo tàng hay các trang sách lịch sử, mà thực sự trở thành "nguồn lực nội sinh" mãnh liệt, tham gia trực tiếp vào nền kinh tế sáng tạo?

Câu trả lời nằm ở từ khóa: Công nghệ số.

Trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, công nghệ không chỉ là công cụ hỗ trợ, mà là "phép thuật" để tái sinh di sản, đưa quá khứ đồng hành cùng tương lai.

Từ "Số hóa tĩnh" đến "Chuyển đổi số động"

Trong nhiều thập kỷ, chúng ta thường hiểu số hóa di sản là việc chụp ảnh, ghi âm hoặc scan tư liệu để lưu trữ. Tuy nhiên, theo tinh thần của Nghị quyết 80-NQ/TW, đây mới chỉ là bước khởi đầu.

Phát triển công nghiệp văn hóa đòi hỏi một bước tiến xa hơn: chuyển từ mô hình quản trị dựa trên hiện vật vật lý sang mô hình quản trị dựa trên dữ liệu động.

Phát huy vai trò xung kích của tuổi trẻ, Đoàn Thanh niên tỉnh Ninh Bình đã triển khai mô hình số hóa di tích, tích hợp thông tin và hình ảnh vào mã QR tại 228 địa chỉ đỏ, danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử văn hoá với tổng trị giá trên 5 tỷ đồng. Qua đó, góp phần lan tỏa giá trị di sản và đưa lịch sử đến gần hơn với cộng đồng trong thời đại số. Ảnh: Nguyễn Lành - TTXVN

Luận giải về sự khác biệt then chốt này, TS Chu Tiến Đạt, Tổng Công ty Truyền thông Đa phương tiện VTC, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã phân tích sắc sảo: "Số hóa thuần túy là quá trình chuyển đổi thông tin từ thực thể vật lý sang định dạng kỹ thuật số để lưu trữ và bảo tồn ở trạng thái tĩnh. Tuy nhiên, chuyển đổi số (Digital Transformation) lại là một bước phát triển ở cấp độ cao hơn hẳn. Chuyển đổi số tạo ra một không gian sống mới - không gian số. Một không gian mới đòi hỏi những hành xử mới, những năng lực văn hóa mới".

Chính không gian số này là nơi di sản thoát khỏi sự hao mòn của thời gian và những giới hạn về địa lý. Một di sản khi bước vào môi trường số không còn là một tệp tin vô tri, mà trở thành "tài nguyên sáng tạo" có khả năng kết nối liên ngành.

Tỉnh An Giang có hệ thống di tích và nhiều lễ hội truyền thống. Đây là “chìa khóa vàng” để phát triển du lịch văn hóa. Thời gian qua, tỉnh đã số hóa di sản, tạo nên một hệ sinh thái du lịch đa diện, tạo điều kiện để phát triển du lịch và thuận lợi cho việc tìm hiểu thông tin về di tích cho du khách. Ảnh: Công Mạo - TTXVN

Khi dữ liệu văn hóa được "thông minh hóa", nó trở thành huyết mạch đầu vào cho điện ảnh, game, thời trang và du lịch thông minh. Đó chính là cách chúng ta bảo vệ "chủ quyền văn hóa số" - một mặt trận mới mà Nghị quyết 80 đã xác lập.

Khi công chúng trở thành chủ thể tương tác

Một trong những thách thức lớn nhất của bảo tồn di sản phi vật thể là sự mai một của môi trường thực hành và đội ngũ nghệ nhân kế cận.

Nghị quyết 80-NQ/TW mở ra hướng đi đột phá bằng việc kích hoạt tài nguyên văn hóa thông qua các trải nghiệm tương tác đa chiều.

Ở đó, công chúng không còn là những người đứng xem sau tấm kính, mà trở thành người tham gia trực tiếp.

Đến nay, hát Xoan đã trở thành một phần bền vững trong đời sống giáo dục tỉnh Phú Thọ, khi 100% trường tiểu học và trung học cơ sở đã đưa nội dung này vào chương trình giáo dục địa phương. Ảnh: Hoàng Hùng - TTXVN

Đề xuất một mô hình đầy tính sáng tạo cho di sản ngữ văn dân gian, TS Chu Phạm Minh Hằng và ThS. Lê Xuân Khánh, Trường ĐH Văn hóa TP. Hồ Chí Minh đã đưa ra khái niệm "thực hành ảo": "Thực hành ảo được định nghĩa là những tình huống tương tác trong môi trường số, tại đó người tham gia thực hiện các hành vi mô phỏng logic của thực hành văn hóa ngoài đời thực, đặt họ vào vị trí chủ thể văn hóa chủ động thay vì người tiếp nhận thụ động. Khác với các hình thức tiêu thụ số thông thường: xem, nghe, đọc - 'thực hành ảo' đòi hỏi người dùng ra quyết định và hành động trong một bối cảnh văn hóa được tái dựng".

Sức mạnh của công nghệ thực tế ảo (VR/AR) và trí tuệ nhân tạo (AI) cho phép chúng ta phục dựng không chỉ hình ảnh mà cả "linh hồn" của di sản. Một bạn trẻ ở TP. Hồ Chí Minh có thể khoác lên mình bộ "cổ phục ảo", tham gia vào một buổi lễ của người Chơ Ro tại không gian nhà dài được tái dựng siêu thực, hoặc đối đáp Quan họ cùng những "nghệ nhân AI" được huấn luyện dữ liệu chuẩn mực. Công nghệ ở đây không thay thế đời thực, mà là "đòn bẩy" để khơi dậy niềm tự hào và tình yêu văn hóa trong lòng thế hệ Gen Z - những công dân bản địa số.

Không chỉ dừng ở không gian học đường, Phú Thọ thúc đẩy số hóa di sản hát Xoan, xây dựng kho dữ liệu điện tử và hệ thống bài giảng số, mở rộng cách tiếp cận trong thời đại công nghệ, góp phần để những câu Xoan cổ tiếp tục ngân vang trong đời sống hôm nay và mai sau. Ảnh: Hoàng Hùng - TTXVN

Những "hạ tầng sáng tạo" của đô thị hiện đại

Dưới tác động của Nghị quyết 80-NQ/TW, các thiết chế văn hóa truyền thống như bảo tàng đang đứng trước cuộc đổi mới lớn về chức năng. Bảo tàng không còn chỉ là kho lưu giữ hiện vật, mà phải trở thành trung tâm của chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa.

Nhìn nhận về sự dịch chuyển này, TS Hoàng Anh Tuấn, Nhà nghiên cứu lịch sử văn hóa và TS Phạm Ngọc Uyên, Phó Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật TP. Hồ Chí Minh khẳng định: "Bảo tàng cần được tái định vị từ mô hình thiết chế lưu giữ sang mô hình sản xuất giá trị văn hóa công cộng dựa trên di sản, trong đó chuyển đổi số, phát triển sản phẩm văn hóa và liên kết hệ sinh thái sáng tạo là những trụ cột quan trọng".

Quảng Trị - mảnh đất từng đi qua chiến tranh và những năm tháng khói lửa, hôm nay đang lưu giữ lịch sử bằng một cách rất khác. Những “địa chỉ đỏ”, ký ức chiến trường hay câu chuyện một thời “hoa lửa” dần hiện diện trên không gian số qua mã QR, video tư liệu và các mô hình số hóa di sản. Ảnh: Võ Dũng - TTXVN

Hai chuyên gia cũng nhấn mạnh: "Một bảo tàng có không gian tham quan ảo, mô hình 3D, mã QR, VR, AR, AI, hologram hay robot hướng dẫn chưa đồng nghĩa với việc đã hoàn thành chuyển đổi số nếu mô hình quản trị, quy trình vận hành và cách tiếp cận công chúng vẫn giữ nguyên theo tư duy truyền thống. Công nghệ chỉ thực sự phát huy giá trị khi được đặt trên nền tảng dữ liệu đủ sâu, nội dung khoa học, câu chuyện trưng bày hấp dẫn".

Thành công của các dự án như "Đoan Môn kỹ thuật số" tại Hoàng thành Thăng Long hay việc ứng dụng AI trong định danh cổ vật tại Cố đô Huế là những minh chứng sống động. Khi di sản được số hóa toàn diện, nó tạo ra nguồn lợi kinh tế to lớn để quay vòng đầu tư cho bảo tồn, hiện thực hóa mục tiêu "lấy văn hóa nuôi văn hóa".

Bảo tàng Xô Viết Nghệ Tĩnh là một ví dụ điển hình về việc "lột xác" không gian lưu giữ truyền thống thành một điểm đến văn hóa số hiện đại. Ảnh: Bích Huệ - TTXVN

Tính chính trực văn hóa trong kỷ nguyên AI

Tuy nhiên, con đường "đánh thức" di sản bằng công nghệ không chỉ trải đầy hoa hồng. Sự bùng nổ của AI tạo sinh đồng thời đặt ra những thách thức nghiêm trọng về tính xác thực và an ninh văn hóa.

Nếu không có một hệ sinh thái dữ liệu chính thống, thuật toán AI sẽ tự động "vay mượn thẩm mỹ ngoại lai" hoặc tạo ra những sản phẩm lai căng, làm sai lệch bản sắc dân tộc.

Cảnh báo về rủi ro này, Nguyễn Thị Nguyên Thảo, Trường ĐH Văn hóa TP. Hồ Chí Minh và ThS.KTS Võ Đình Tấn, Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật TP.HCM nhận định: "AI không tư duy như một nhà sử học; nó hoạt động dựa trên logic xác suất và sự liên tưởng chuỗi mã hóa. Sự kết hợp giữa công nghệ tạo sinh và dữ liệu nghèo nàn tạo ra một nghịch lý lớn: tác phẩm có chất lượng hiển thị càng cao, tính chân thực lịch sử càng dễ bị tổn thương. Một bức tranh kỹ thuật số mô phỏng chân dung danh tướng Việt Nam có thể rất oai nghiêm, sắc nét đến từng sợi tóc, nhưng nếu chiếc áo giáp hay họa tiết trên phục trang lại mang phong cách của triều đại quốc gia lân cận, sản phẩm đó lập tức trở thành một thực thể lai căng, xa lạ với tâm thức công chúng".

Việc ứng dụng công nghệ số là bước đi quan trọng đầu tiên trong công tác bảo tồn di sản tại Nghệ An. Ảnh: Bích Huệ - TTXVN

Do đó, phát triển công nghiệp văn hóa theo Nghị quyết 80-NQ/TW phải đi kèm với việc xây dựng "hệ miễn dịch văn hóa" trên không gian mạng. Đó là việc thiết lập hạ tầng dữ liệu văn hóa quốc gia đồng bộ, nơi mỗi họa tiết, mỗi làn điệu đều được gắn "căn cước số" bất biến thông qua công nghệ Blockchain.

Đây là rào cản kỹ thuật và pháp lý quan trọng để bảo vệ tài sản trí tuệ của dân tộc trong thời buổi toàn cầu hóa.

Sứ mệnh của những "nghệ nhân số"

Để quá trình "đánh thức" này thành công, nhân tố quyết định vẫn là con người. Chúng ta cần một thế hệ nhân lực "thực chiến", những người vừa am tường bản sắc truyền thống, vừa tinh thông ngôn ngữ công nghệ.

Nghệ nhân Ưu tú Hoàng Ngọc Tuyên giới thiệu về sản phẩm lọng tại cơ sở sản xuất "Tre mỹ nghệ Ngọc Tuyên" của gia đình. Vốn xuất thân từ một người lính du kích, một sinh viên Bách khoa, năm 1991, ông đã bén duyên với nghề làm lọng. Ảnh: Vân Chi/TTXVN 

PGS-TS Lâm Nhân, Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh nhấn mạnh vai trò của di sản như một nền tảng nội sinh: "Di sản văn hóa không chỉ là ký ức của quá khứ mà còn là nguồn lực cho phát triển bền vững và sáng tạo đương đại. Việc kết hợp giữa di sản và sáng tạo đương đại sẽ góp phần tạo ra những sản phẩm văn hóa có sức hấp dẫn và giá trị cạnh tranh cao trên thị trường quốc tế, đồng thời bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong kỷ nguyên số".

Trường đại học, trong bối cảnh này, phải trở thành "hạ tầng mềm", nơi đào tạo ra những thủ lĩnh sáng tạo biết cách dùng công nghệ để kể câu chuyện Việt Nam một cách tự tin và chuyên nghiệp. Khi di sản ngàn năm gặp gỡ những bộ óc trẻ đầy khát vọng trong môi trường "Sandbox đào tạo", một hệ sinh thái văn hóa mới sẽ hình thành - nơi quá khứ không còn là gánh nặng mà là đôi cánh để dân tộc bay cao.

(Còn nữa)