Nghị định 189: 'Cởi trói' cơ chế, nâng tầm phim Nhà nước đặt hàng

Nghị định 189/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ 15/7/2026) đánh dấu bước ngoặt lớn trong lĩnh vực điện ảnh khi lần đầu tiên đưa phim phục vụ nhiệm vụ chính trị (hay còn gọi là phim Nhà nước đặt hàng) vào phát hành tại các cụm rạp thương mại trên toàn quốc, thay vì chỉ chiếu miễn phí vào dịp lễ tại rạp quốc doanh, hoặc qua chiếu bóng lưu động tại các vùng sâu, vùng xa như trước.

Khuyến khích rạp tư nhân chiếu phim 'đặt hàng'

Phim lịch sử thường được gắn nhãn "khô khan", khó xem, song Cục trưởng Cục Điện ảnh Đặng Trần Cường nhận định, thành công từ các bộ phim như "Đào, phở và piano", "Địa đạo", "Mưa đỏ" vừa qua đã chứng minh phim lịch sử không còn kén khán giả. Tác phẩm "Thanh âm vượt đại dương" (Cty cổ phần Phim truyện I sản xuất), hiện là bộ phim đầu tiên áp dụng cơ chế mới của Nghị định 189, dự kiến công chiếu tại 197 cụm rạp trên cả nước.

Đạo diễn Đào Duy Phúc, Phim "Thanh âm vượt đại dương" bày tỏ: "Với bộ phim, chúng tôi rất mong khán giả cả nước sẽ cảm nhận được những thông điệp mà tác phẩm gửi gắm. Tôi cũng hy vọng sau bộ phim này, sẽ có thêm nhiều tác phẩm do Nhà nước đặt hàng tiếp cận được với đông đảo khán giả, để hiệu quả tuyên truyền cũng như tâm huyết của các nghệ sĩ trong từng bộ phim đến được với đông đảo quần chúng nhân dân".

Ông Đặng Trần Cường, Cục trưởng Cục Điện ảnh đánh giá: "Nghị định 189 sẽ mở ra ba cơ hội lớn. Thứ nhất, phim do Nhà nước sản xuất được tiếp cận với người dân một cách rộng rãi nhất có thể. Thứ hai, tạo ra một cơ chế minh bạch để có thể thu lại một phần kinh phí, phục vụ cho công tác tái đầu tư sản xuất. Thứ ba, đánh giá chính xác năng lực của các đơn vị sản xuất. Khi nhận tiền của Nhà nước, sản xuất có thực sự hiệu quả và thu hút được người xem hay không thì cách tốt nhất là thông qua thị trường thương mại. Mặc dù vậy, chúng tôi vẫn khẳng định yếu tố khai thác thương mại không phải là ưu tiên số một. Ưu tiên hàng đầu của phim đặt hàng vẫn là phục vụ nhiệm vụ chính trị và lan tỏa rộng rãi đến khán giả".

Trước khi Nghị định 189 ra đời, việc thí điểm bán vé cho một số phim Nhà nước đặt hàng (trong đó có các phim "Đào, phở và piano", "Hồng Hà nữ sĩ"...) theo Quyết định 316/QĐ-BVHTTDL (đầu năm 2024) đã bộc lộ nhiều bất cập và khoảng trống pháp lý khi đưa dòng phim này ra thị trường thương mại.

Có thể nói, sự ra đời của Nghị định 189 được coi là bước "cởi trói" cơ chế quan trọng, vừa hoàn thiện hành lang pháp lý, vừa tạo động lực cho các nhà làm phim và nâng tầm vị thế cho dòng phim Nhà nước đặt hàng.

TS. Nguyễn Thị Thu Hà, Nguyên Phó Cục trưởng Cục Điện ảnh nói: "Các đơn vị tham gia phối hợp cảm thấy rất thoải mái vì Nghị định 189 đã quy định rõ ràng: mức doanh thu trích nộp tối thiểu về cho Nhà nước là 30% (sau khi trừ các chi phí hợp lý). Quy định này phân chia rõ hai trường hợp: chương trình phục vụ nhiệm vụ chính trị không có doanh thu và chương trình phục vụ nhiệm vụ chính trị có doanh thu thương mại. Việc này đảm bảo hài hòa lợi ích của Nhà nước, doanh nghiệp phát hành và cộng đồng khán giả".

Đạo diễn Đào Duy Phúc chia sẻ: "Ở góc nhìn chung, hiệu quả của Nghị định 189 là rất lớn. Tuy nhiên, từ góc độ của những người làm phim, Nghị định này chính là động lực để các đạo diễn, biên kịch, diễn viên và nhà sản xuất nỗ lực hết mình, quyết tâm tạo ra những bộ phim do Nhà nước đặt hàng có chất lượng ngày càng cao hơn".

Doanh thu 30% thuộc về Nhà nước theo quy định

Nội dung cốt lõi của Nghị định 189 thể hiện ở 2 điểm, gồm: khuyến khích các tổ chức, cá nhân tham gia phổ biến, phát hành phim do Nhà nước là chủ sở hữu; Và, trong trường hợp phát sinh doanh thu từ hoạt động phát hành, sau khi trừ các chi phí hợp lý, đơn vị phát hành sẽ nộp lại tối thiểu 30% cho Nhà nước theo quy định.

Theo ông Đặng Trần Cường, "việc chúng tôi đưa bộ phim "Thanh âm vượt đại dương" vào hệ thống phát hành lần này nhằm hai mục tiêu: Một là phù hợp với nội dung tuyên truyền kỷ niệm ngày 27/07; hai là coi đây như một bước chạy thử để kiểm tra toàn bộ quy trình pháp lý của Nghị định 189. Nếu có vướng mắc ở đâu, chúng tôi sẽ điều chỉnh ngay để tạo điều kiện thuận lợi cho các tổ chức, cá nhân tham gia phổ biến, phát hành phim Nhà nước sau này".

TS Nguyễn Thị Thu Hà khẳng định, "những phim do ngân sách nhà nước đầu tư có giá trị lưu giữ văn hóa lâu dài. Những bộ phim như "Mưa đỏ", "Đào, phở và piano" sản xuất tuy chưa lâu nhưng có thể nhận thấy nhiều thế hệ khán giả qua nhiều thời gian vẫn có thể xem. Phim "Đừng đốt" của Đạo diễn - NSND Đặng Nhật Minh sản xuất từ năm 2009 về liệt sĩ - bác sĩ Đặng Thùy Trâm, đến tận bây giờ các thế hệ khán giả trẻ vẫn yêu cầu được xem lại. Đó chính là minh chứng rõ nhất cho giá trị của việc đầu tư lâu dài cho văn hóa".

Theo Cục Điện ảnh, với Nghị định 189, mục tiêu lớn nhất của phim Nhà nước đặt hàng là mở rộng đối tượng tiếp cận bộ phim, lan tỏa giá trị nhân văn đến đông đảo công chúng thông qua hệ thống phát hành thương mại, để những bộ phim được đầu tư nghiêm túc, có chất lượng tốt, những bộ phim về lịch sử, chiến tranh cách mạng hoàn toàn có khả năng thu hút công chúng, đặc biệt là khán giả trẻ../.