Nam tính – khoảng trống học thuật cần được lấp đầy
Trong nhiều năm, diễn ngôn về giới ở Việt Nam chủ yếu xoay quanh phụ nữ: bình đẳng giới, trao quyền, hay các vấn đề bất bình đẳng mang tính cấu trúc. Đây là một hướng đi cần thiết và chính đáng. Tuy nhiên, chính sự tập trung đó đôi khi khiến nam giới bị mặc định như một thực thể đã rõ ràng, không cần khảo sát.
Theo TS. Khuất Thu Hồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Xã hội, lâu nay khi nói đến bình đẳng giới, xã hội thường tập trung vào phụ nữ như nhóm yếu thế cần được hỗ trợ, trong khi nam giới cũng đối mặt với những áp lực riêng. "Các khuôn mẫu và chuẩn mực truyền thống không chỉ hạn chế cơ hội phát triển của phụ nữ mà còn đặt lên vai nam giới những gánh nặng vô hình."
Nam giới vì thế thường xuất hiện trong nghiên cứu như một "chuẩn mực vô hình", hơn là một đối tượng cần được phân tích. Chính ở điểm này, công trình của Connell tạo ra một cú dịch chuyển quan trọng. Bằng cách đặt lại câu hỏi không phải "đàn ông là gì" mà là "con người trở thành đàn ông như thế nào", tác giả mở ra cách tiếp cận xã hội học, coi nam tính là sản phẩm của các thực hành xã hội, các thiết chế và quan hệ quyền lực.
Khái niệm "nam tính bá quyền" (hegemonic masculinity) do Connell đề xuất đã trở thành công cụ phân tích quan trọng trong Nghiên cứu giới. Trong bối cảnh Việt Nam đang biến đổi mạnh mẽ về cấu trúc gia đình, thị trường lao động và các chuẩn mực xã hội, hình ảnh người đàn ông cũng đứng trước nhiều thay đổi. Vai trò "trụ cột" truyền thống dần lung lay, nhưng những mô hình thay thế vẫn chưa thực sự rõ nét.
Hai cuốn sách về nam giới do Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam ấn hành
Trước đó, Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam cũng đã giới thiệu công trình "Nam giới và nam tính trong một Việt Nam đang hội nhập", đặt nền móng cho việc khảo sát nam giới trong bối cảnh chuyển đổi xã hội.
Theo PGS.TS Trần Kiên, đồng tác giả "Nam giới và nam tính trong một Việt Nam đang hội nhập", dù các chính sách về bình đẳng giới đã được ban hành từ lâu, mức độ tiếp cận của người dân vẫn còn hạn chế. "Kết quả khảo sát trên 2.567 nam giới cho thấy số người biết và hiểu về luật bình đẳng giới chưa cao. Điều này cho thấy vai trò quan trọng của các công trình nghiên cứu và xuất bản trong việc phổ biến tri thức, góp phần đưa chính sách đi vào đời sống."
Ở bình diện rộng hơn, việc đưa nam giới trở lại như một đối tượng nghiên cứu không nhằm tạo ra sự "cân bằng" cơ học giữa hai giới, mà để hiểu đầy đủ hơn về cấu trúc xã hội. Mọi thay đổi trong trật tự giới đều đồng thời đặt ra yêu cầu tái định nghĩa nam tính.
Và có lẽ, giá trị lớn nhất mà "Những nam tính gợi mở" không chỉ nằm ở hệ thống khái niệm học thuật, mà ở khả năng hình dung những mô hình nam tính khác, không dựa trên thống trị hay áp đặt, mà hướng tới sự bình đẳng, chăm sóc và thấu cảm. Khi đó, nghiên cứu về nam giới không còn là một "mảnh ghép còn thiếu", mà trở thành chìa khóa để hiểu và có thể thay đổi toàn bộ bức tranh giới trong xã hội đương đại.
Raewyn Connell được xem là người đặt nền móng cho ngành nghiên cứu nam tính (masculinity studies). Bà là Giáo sư danh dự tại Đại học Sydney, từng giảng dạy tại nhiều cơ sở học thuật như Đại học Macquarie hay Đại học California, Santa Cruz, đồng thời tham gia tư vấn cho các sáng kiến của UNESCO và Liên Hợp Quốc liên quan đến bình đẳng giới và hòa bình. Với 26 đầu sách đã xuất bản và được dịch sang nhiều ngôn ngữ, Connell là một trong những học giả có ảnh hưởng sâu rộng trong lĩnh vực này.
