Nhân dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Miles Davis, công chúng yêu nhạc trên toàn thế giới lại nhắc đến một trong những nhân vật có ảnh hưởng sâu rộng nhất của âm nhạc thế kỷ XX.
Không chỉ là nghệ sĩ trumpet xuất chúng, Miles Davis còn là người liên tục mở ra những hướng đi mới cho nhạc jazz hiện đại.
Mỗi giai đoạn sáng tạo của Miles Davis đều tạo ra một thay đổi lớn về ngôn ngữ âm nhạc, cách biểu đạt và tư duy trình diễn
Trong hơn bốn thập niên hoạt động nghệ thuật, ông gần như chưa bao giờ đứng yên. Mỗi giai đoạn sáng tạo của Miles Davis đều tạo ra một thay đổi lớn về ngôn ngữ âm nhạc, cách biểu đạt và tư duy trình diễn. Nhiều nhà phê bình nhận định rằng lịch sử jazz hiện đại có thể được đọc qua chính hành trình nghệ thuật của ông.
Người nghệ sĩ không bao giờ để âm nhạc đứng yên
Miles Davis tên đầy đủ là Miles Dewey Davis III, sinh ngày 26/5/1926 tại bang Illinois, Hoa Kỳ, trong một gia đình có điều kiện khá giả. Cha ông là nha sĩ, mẹ là giáo viên dạy nhạc. Từ nhỏ, Miles Davis đã tiếp xúc với âm nhạc trong môi trường gia đình có nền tảng văn hóa tốt. Năm 13 tuổi, ông được cha tặng chiếc trumpet đầu tiên. Cây kèn ấy về sau trở thành biểu tượng gắn liền với tên tuổi Miles Davis trong lịch sử âm nhạc thế giới.
Ngay từ thời niên thiếu, ông đã bộc lộ khả năng cảm thụ âm nhạc đặc biệt. Trong khi nhiều nghệ sĩ trẻ cùng thời say mê kỹ thuật biểu diễn tốc độ cao, Miles Davis lại chú trọng tiết chế cảm xúc và tạo khoảng lặng trong âm nhạc. Chính phong cách ấy giúp ông sớm định hình cá tính riêng giữa thời kỳ nhạc bebop đang thống trị.
Từ nhỏ, Miles Davis đã tiếp xúc với âm nhạc trong môi trường gia đình có nền tảng văn hóa tốt
Năm 1944, Miles Davis chuyển tới New York để theo học tại Trường Juilliard danh tiếng. Tuy nhiên, môi trường học thuật không giữ chân ông lâu. Điều hấp dẫn Miles Davis hơn cả là đời sống âm nhạc sôi động tại các câu lạc bộ jazz ở New York, nơi những huyền thoại như Charlie Parker và Dizzy Gillespie đang làm thay đổi diện mạo jazz hiện đại. Miles Davis nhanh chóng tham gia các nhóm biểu diễn cùng Charlie Parker và bước vào thế giới âm nhạc chuyên nghiệp khi mới ngoài 20 tuổi.
Dù chịu ảnh hưởng từ Charlie Parker, Miles Davis sớm tạo ra con đường riêng. Nếu bebop đề cao sự phức tạp và tốc độ, thì Miles Davis theo đuổi lối biểu đạt tinh giản, lạnh và giàu chiều sâu cảm xúc. Cuối thập niên 1940, ông cùng nhiều nghệ sĩ trẻ thực hiện dự án sau này được phát hành thành album Birth of the Cool. Tác phẩm ấy mở đầu cho trào lưu "cool jazz", đặt nền móng cho một dòng jazz nhẹ nhàng, tinh tế và giàu tính cấu trúc.
Không lâu sau, Miles Davis tiếp tục bước vào giai đoạn sáng tạo mạnh mẽ khác. Thập niên 1950 chứng kiến sự ra đời của nhóm ngũ tấu huyền thoại do ông dẫn dắt, với sự tham gia của John Coltrane. Sự kết hợp giữa phong cách tiết chế của Miles Davis và năng lượng mãnh liệt của Coltrane đã tạo nên nhiều bản thu kinh điển. Theo nhiều tài liệu nghiên cứu âm nhạc, đây là một trong những nhóm jazz có ảnh hưởng nhất lịch sử.
Tờ Guardian trong bài viết nhân dịp 100 năm ngày sinh Miles Davis nhận định rằng di sản lớn nhất của ông nằm ở việc "không để âm nhạc đứng yên"
Năm 1959, Miles Davis phát hành album Kind of Blue, được xem là một trong những album jazz quan trọng nhất mọi thời đại. Thay vì dựa trên cấu trúc hợp âm phức tạp như truyền thống, ông xây dựng tác phẩm dựa trên hệ thống điệu thức. Chính lựa chọn ấy đã mở ra không gian ngẫu hứng hoàn toàn mới cho nghệ sĩ biểu diễn. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Kind of Blue không chỉ thay đổi jazz mà còn ảnh hưởng sâu sắc tới nhạc rock, nhạc điện tử và nhiều thể loại âm nhạc đương đại khác.
Miles Davis từng nói: "Âm nhạc luôn thay đổi. Nó thay đổi bởi thời đại và công nghệ". Câu nói ấy phản ánh rõ triết lý nghệ thuật của ông. Với Miles Davis, âm nhạc không phải thứ bất biến để trưng bày trong bảo tàng, mà phải luôn vận động cùng đời sống con người. Chính vì vậy, ông liên tục làm mới bản thân, ngay cả khi phải đối mặt với sự phản đối từ giới phê bình hoặc người hâm mộ bảo thủ.
Đến cuối thập niên 1960, Miles Davis bước vào cuộc cách mạng âm nhạc khác khi đưa các nhạc cụ điện tử và yếu tố rock vào jazz. Album In a Silent Way rồi sau đó là Bitches Brew đã khai sinh dòng jazz kết hợp. Đây là bước đi gây tranh cãi dữ dội thời điểm ấy. Nhiều người cho rằng Miles Davis đang rời xa jazz truyền thống. Tuy nhiên, lịch sử chứng minh ông lại một lần nữa đi trước thời đại.
Tờ Guardian trong bài viết nhân dịp 100 năm ngày sinh Miles Davis nhận định rằng di sản lớn nhất của ông nằm ở việc "không để âm nhạc đứng yên". Thực tế, mỗi lần công chúng nghĩ rằng đã hiểu Miles Davis, ông lại chuyển sang một hướng đi khác. Ông thay đổi dàn nhạc, thay đổi cấu trúc tiết tấu, thay đổi âm sắc và cách trình diễn. Chính tinh thần không ngừng thử nghiệm khiến Miles Davis trở thành biểu tượng của sáng tạo tự do trong nghệ thuật thế kỷ 20.
Một con người đầy mâu thuẫn phía sau huyền thoại trumpet
Không chỉ đổi mới về âm nhạc, Miles Davis còn là biểu tượng phong cách. Ông đặc biệt chú trọng trang phục, hình ảnh sân khấu và thần thái biểu diễn. Nhiều nghệ sĩ cùng thời kể rằng Miles Davis luôn xuất hiện với vẻ ngoài lịch lãm, khác biệt và đầy khí chất. Nhưng phía sau hào quang ấy là một con người phức tạp, nóng nảy và nhiều mâu thuẫn.
Miles Davis trong một màn diễn hồi năm 1986
Cuộc đời Miles Davis từng trải qua nghiện ngập, khủng hoảng tâm lý và những mối quan hệ đổ vỡ. Một số tài liệu và hồi ký cũng nhắc tới việc ông có hành vi bạo lực với phụ nữ, điều khiến hình ảnh của ông trở nên gây tranh cãi trong nhiều năm qua. Tuy nhiên, ngay cả những người phê phán đời tư của Miles Davis cũng khó phủ nhận tầm vóc nghệ thuật của ông đối với lịch sử âm nhạc hiện đại.
Miles Davis từng phát biểu: "Đừng chơi những gì đang có, hãy chơi những gì chưa xuất hiện". Câu nói ấy gần như trở thành tuyên ngôn nghệ thuật của ông. Với Miles Davis, sáng tạo không nằm ở việc lặp lại thành công cũ mà phải là hành trình khám phá liên tục. Chính tư tưởng ấy giúp ông luôn đi trước xu hướng của thời đại.
Một câu nói nổi tiếng khác của ông là: "Đôi khi phải chơi rất lâu mới có thể chơi như chính mình". Đây là quan niệm giàu chiều sâu về nghệ thuật biểu diễn. Miles Davis cho rằng kỹ thuật chỉ là bước khởi đầu. Điều khó nhất với nghệ sĩ là tìm ra tiếng nói riêng, điều khiến người nghe nhận ra bản sắc cá nhân ngay từ những nốt đầu tiên.
Ảnh hưởng của Miles Davis vượt xa phạm vi jazz
Trong hồi ký xuất bản năm 1989, Miles Davis viết: "Tôi luôn nghĩ âm nhạc không có biên giới, không có giới hạn cho sự phát triển và không có rào cản nào đối với sáng tạo". Tư tưởng ấy giải thích vì sao ông luôn cởi mở với những ảnh hưởng mới, từ rock, funk cho tới âm nhạc điện tử. Ông không chấp nhận việc jazz bị đóng khung trong những quy tắc cố định.
Ảnh hưởng của Miles Davis vượt xa phạm vi jazz. Nhiều nghệ sĩ thuộc các lĩnh vực âm nhạc khác nhau đều chịu tác động từ tư duy sáng tạo của ông. Từ nhạc rock, hip-hop cho tới âm nhạc điện tử hiện đại, dấu vết của Miles Davis vẫn hiện diện trong cách nghệ sĩ tiếp cận ngẫu hứng, tiết tấu và cấu trúc âm thanh.
Điều đặc biệt ở Miles Davis là ông không chỉ tạo ra những album kinh điển mà còn phát hiện và nâng đỡ nhiều tài năng lớn. Danh sách nghệ sĩ từng cộng tác với ông gồm những tên tuổi vĩ đại như John Coltrane, Herbie Hancock, Wayne Shorter hay Chick Corea. Không ít người trong số họ sau này trở thành những nhân vật hàng đầu của jazz thế giới.
Miles Davis qua đời ngày 28/9/1991 tại California, hưởng thọ 65 tuổi. Nhưng sau hơn ba thập niên, sức ảnh hưởng của ông vẫn chưa hề suy giảm. Những album như Kind of Blue, Bitches Brew hay Sketches of Spain tiếp tục được tái bản, nghiên cứu và giới thiệu tới các thế hệ công chúng mới.
Năm 2026, hàng loạt chương trình hòa nhạc, phát thanh và triển lãm trên thế giới được tổ chức để kỷ niệm 100 năm ngày sinh của ông. Điều đó cho thấy Miles Davis không chỉ là một nghệ sĩ jazz vĩ đại, mà còn là biểu tượng của tinh thần đổi mới trong nghệ thuật hiện đại.
Ở thế kỷ 20, hiếm có nghệ sĩ nào liên tục thay đổi diện mạo âm nhạc nhiều lần như Miles Davis. Ông không chấp nhận sự an toàn, cũng không lặp lại chính mình. Mỗi giai đoạn của Miles Davis đều là một cuộc phiêu lưu sáng tạo mới. Chính điều đó khiến tên tuổi ông trở thành biểu tượng bất tử của âm nhạc thế giới.
Năm 2026, hàng loạt chương trình hòa nhạc, phát thanh và triển lãm trên thế giới được tổ chức để kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Miles Davis
Một thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày Miles Davis cất tiếng trumpet đầu tiên, nhưng âm thanh ấy vẫn còn vang vọng trong đời sống âm nhạc đương đại. Không chỉ bởi kỹ thuật biểu diễn bậc thầy, mà còn bởi khát vọng không ngừng vượt qua giới hạn của chính mình. Với Miles Davis, âm nhạc không chỉ để nghe, mà còn để khám phá tương lai.
