Trong lịch sử các ca khúc gắn với World Cup, El Mundial năm 1978 là một trường hợp khác biệt. Khi phần lớn bài hát thể thao hướng tới sự dễ hát, dễ nhớ và dễ hô vang, tác phẩm của Ennio Morricone lại đi theo hướng gần với nhạc nền điện ảnh. Nó chủ yếu dựa vào khí nhạc, dàn kèn, hợp xướng và cảm giác nghi lễ.

Hay nói cho đúng hơn, bài hát gần như hoàn toàn là nhạc không lời, ngoại trừ vài giây đầu tiên bạn nghe thấy "Argentina, đây là World Cup".

Morricone là một trong những nhà soạn nhạc điện ảnh nổi bật của thế kỷ 20. Với El Mundial, ông đem vào World Cup tư duy dàn dựng không gian âm thanh. 

Tác phẩm không tìm cách tạo một điệp khúc để đám đông cùng hát. Nó tạo khung cảnh: trang trọng, rộng, có lớp lang, thích hợp với truyền hình và những khoảnh khắc nghi thức.

Chính lựa chọn này khiến El Mundial trở thành dấu lạ. Bài hát có phẩm chất âm nhạc riêng, nhưng khó hòa vào đời sống cổ động. Nó không sinh ra để được hát sai lời trên khán đài. 

Nó giống một bản nhạc mở màn cho hình ảnh giải đấu hơn một ca khúc để người hâm mộ biến thành tiếng hô chung.

Khi World Cup gặp ngôn ngữ điện ảnh

Điểm nổi bật nhất của El Mundial là tính điện ảnh. Ngay từ cách tổ chức âm thanh, Morricone không viết một bài pop theo nghĩa thông thường. Ông tạo một bản hành khúc có chiều rộng, có kịch tính và có cảm giác thị giác rất mạnh. 

Khi nghe, người ta dễ hình dung đến đoàn cầu thủ bước ra sân, cờ bay, ống kính quét qua khán đài, tiếng loa vang trên một không gian lớn.

Nhịp hành khúc giữ vai trò trục chính. Nó đều, chắc, có tính nghi lễ. Tiếng trống bẫy tạo cảm giác bước đi đồng bộ. Kèn đồng mở ra các mảng âm thanh sáng, vang và trang trọng. Hợp xướng, nếu xuất hiện như một lớp âm thanh không lời, góp phần làm tác phẩm có màu sử thi hơn màu cổ động.

Cách viết ấy rất Morricone. Ông không cần lời ca để tạo hình ảnh. Ông dựng cảnh bằng âm sắc, nhịp đi và tương phản giữa các lớp nhạc cụ. Với một kỳ World Cup đã trở thành sự kiện truyền hình toàn cầu, tư duy này có lý do tồn tại. Bài hát không chỉ phục vụ người ngồi trên khán đài, mà còn phục vụ hàng triệu người xem qua màn hình.

Dàn kèn, hợp xướng và cảm giác nghi lễ

Trong El Mundial, dàn kèn đồng đóng vai trò rất quan trọng. Kèn không tạo không khí vui theo kiểu lễ hội đường phố. Nó đem đến sắc thái trang trọng, gần với fanfare trong các nghi thức lớn. Âm thanh ấy làm cho World Cup có dáng vẻ uy nghiêm, như một sự kiện được đặt trên sân khấu toàn cầu.

Bên cạnh kèn đồng, các lớp hợp xướng không lời tạo nên màu sắc đặc biệt. Giọng người xuất hiện, nhưng không kể chuyện bằng ngôn từ. Nó được dùng như nhạc cụ, mở rộng không gian và tạo cảm giác cao hơn mặt đất. Đây là thủ pháp hiệu quả trong âm nhạc điện ảnh: giọng người không cần nói rõ vẫn có thể gợi cảm xúc lớn.

Ở góc độ hòa âm phối khí, đây là một tác phẩm có tay nghề. Các lớp âm thanh được tổ chức rõ, không vụn. Bản nhạc biết tạo cao trào và biết giữ khoảng cách. Nhưng khoảng cách ấy cũng là vấn đề khi đặt tác phẩm vào bóng đá.

Vẻ đẹp xa khán đài

Âm nhạc bóng đá cần tính tham dự. Một ca khúc World Cup thành công thường phải cho khán giả cách nhập cuộc: hát một câu, vỗ tay một nhịp, lặp lại một khẩu hiệu, cùng chuyển động theo một đoạn điệp khúc. El Mundial gần như không trao cho người hâm mộ công cụ đó.

Với một bản hành khúc gần như không lời, đám đông khó biến bài hát thành của mình. Họ có thể nghe, có thể cảm nhận sự trang trọng, nhưng khó hát theo. Những lớp hợp xướng và kèn đồng tạo cảm giác lớn, song không tạo phản xạ cổ động. Bài hát ở phía trên khán đài nhiều hơn ở giữa khán đài.

Đây là giới hạn rõ nhất của tác phẩm. Nó rất hợp với hình ảnh tổng thể của một sự kiện, nhưng ít hợp với nhu cầu tức thời của người hâm mộ. Trước một trận đấu, khán giả cần được kéo vào trạng thái phấn khích. El Mundial lại yêu cầu người nghe lắng xuống và tiếp nhận không gian âm thanh.

Nếu dùng tiêu chí của nhạc phim, tác phẩm có nhiều điểm đáng giá. Nếu dùng tiêu chí của nhạc cổ động, nó thiếu tính cộng đồng. Sự khác biệt này khiến bài hát trở thành một trường hợp gây tranh luận: đẹp trong cấu trúc, khó sống trong đời sống đại chúng.

Một thử nghiệm cần được nhìn công bằng

Sẽ quá đơn giản nếu chỉ xem El Mundial là một ca khúc khó nghe hoặc sai chức năng. Thực tế, nó cho thấy World Cup từng mở cửa cho những thử nghiệm rất khác so với công thức pop hiện nay. Không phải lúc nào bài hát giải đấu cũng phải có ca sĩ ngôi sao, nhịp dance, vũ đạo và điệp khúc dễ cắt thành clip.

Điều đáng tiếc là khoảng cách giữa tác phẩm và đám đông quá lớn. Trong bóng đá, âm nhạc thường sống lâu khi nó được khán giả lấy lại, hát lại, biến đổi, thậm chí làm cho thô hơn. El Mundial quá hoàn chỉnh theo cách của một bản nhạc dàn dựng, được nghe như một tác phẩm, chứ không được sống như một bài hát khán đài.

Nhưng chính vì thế, El Mundial giữ vị trí riêng. Nó nhắc rằng lịch sử âm nhạc World Cup không chỉ gồm những bản hit. Lịch sử ấy còn có những thử nghiệm lạ, những lựa chọn lệch chuẩn, những lần nghệ thuật hàn lâm bước vào sân bóng và để lại dấu vết.

El Mundial không phải bài hát World Cup để đám đông hát vang. Nó cũng không thuộc nhóm ca khúc dễ trở lại trong các video hoài niệm đại chúng. Nhưng tác phẩm có giá trị như một dấu lạ trong lịch sử âm nhạc giải đấu.

Ennio Morricone đã đưa vào World Cup một ngôn ngữ gần với điện ảnh: trang trọng, có lớp lang, giàu hình ảnh. Bài hát đẹp ở sự dàn dựng, nhưng xa ở tính cổ động. Nó cho thấy giới hạn của âm nhạc nghi lễ khi bước vào không gian bóng đá, nơi khán giả luôn muốn tham gia thay vì chỉ lắng nghe.

Trong dòng chảy World Cup, El Mundial đứng như một bản nhạc lớn nhưng cô độc. Nó không thuộc về tiếng hô khán đài. Nó thuộc về khoảnh khắc truyền hình, nơi bóng đá được nhìn như một cảnh phim rộng, còn âm nhạc có nhiệm vụ làm cho cảnh phim ấy thêm trang nghiêm.