Kỳ 3: Theo dấu Chử Đồng Tử, mở đường cho du lịch văn hóa ven sông

Huyền tích Chử Đồng Tử - Tiên Dung được lưu truyền từ những vùng đất ven sông Hồng, qua các điểm thờ tự, di tích, lễ hội và ký ức cộng đồng. Theo một số tư liệu nghiên cứu, có tới 72 địa điểm thờ Chử Đồng Tử và Nhị vị phu nhân. Nếu mỗi điểm thờ là một điểm neo của ký ức, việc kết nối những địa chỉ ấy thành một không gian trải nghiệm văn hóa có thể mở ra một hướng đi mới cho du lịch ven sông. Trong tinh thần Nghị quyết 26-NQ/TW ngày 22/8/2026 về phát triển du lịch Việt Nam trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, khi văn hóa được xác định là nền tảng cốt lõi, câu chuyện Chử Đồng Tử - Tiên Dung gợi mở cách phát huy di sản từ chính nội lực của cộng đồng và địa phương.

Từ những điểm thờ đến một bản đồ văn hóa

Chử Đồng Tử có một vùng đất phát tích, nhưng câu chuyện về Đức Thánh không chỉ thuộc về một địa phương. Từ Chử Xá, huyền tích theo dòng sông Hồng mở ra nhiều lớp không gian: nơi gặp gỡ Tiên Dung, nơi hai người cùng mưu sinh, mở bến, lập chợ; rồi hành trình cứu nhân độ thế và những địa danh được cộng đồng lưu truyền, phụng thờ qua nhiều thế hệ.

Theo thống kê được dẫn lại trong các tài liệu nghiên cứu về tục thờ Chử Đồng Tử, có tới 72 địa điểm thờ Chử Đồng Tử và nhị vị phu nhân. Con số ấy đáng chú ý không chỉ bởi quy mô của một tín ngưỡng dân gian, mà còn bởi nó cho thấy sức lan tỏa của một huyền tích vượt khỏi nơi phát tích để trở thành ký ức chung của nhiều cộng đồng.

In sâu trong ký ức cộng đồng, huyền tích Chử Đồng Tử được nhân dân nhiều địa phương cùng kể, cùng lưu giữ - Ảnh: Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam

Mỗi điểm thờ có thể mang một lớp truyền kể, một không gian tín ngưỡng, một lễ hội và một cách thực hành riêng. Có nơi gắn với cuộc gặp gỡ của Chử Đồng Tử và Tiên Dung; có nơi gắn với câu chuyện hóa về trời; có nơi lưu giữ những dấu tích của tín ngưỡng cư dân sông nước. Khi đặt các địa chỉ ấy cạnh nhau, có thể nhìn thấy không phải một tập hợp di tích rời rạc, mà là một mạng lưới ký ức văn hóa.

Từ đó, có thể hình dung một "bản đồ Chử Đồng Tử - Tiên Dung", trong đó mỗi địa phương kể một phần câu chuyện. Điểm xuất phát là vùng đất gắn với nguồn cội. Từ đó, hành trình nối đến các điểm thờ tự, những làng ven sông, di tích, lễ hội, làng nghề, ẩm thực và cảnh quan bản địa. Mỗi điểm không nhất thiết phải có đầy đủ mọi yếu tố, nhưng có thể đóng góp một giá trị riêng vào câu chuyện chung.

Đây là sự thay đổi đáng kể trong cách tiếp cận di sản: từ điểm đến sang hành trình, từ một di tích riêng lẻ sang một không gian văn hóa có khả năng kết nối nhiều giá trị.

Thực tế, những yếu tố cần thiết cho một hành trình như vậy phần lớn đã hiện hữu. Một ngôi đền được cộng đồng gìn giữ. Một lễ hội được tổ chức đều đặn. Một câu chuyện được người cao tuổi truyền lại. Một dòng họ lưu giữ gia phả. Một làng nghề còn kỹ thuật truyền thống. Một món ăn địa phương. Một bãi bồi, một bến sông, một không gian làng quê.

Từng yếu tố riêng lẻ có thể chưa đủ tạo thành một điểm đến. Nhưng khi được kết nối bằng một câu chuyện chung, chúng có thể tạo nên một trải nghiệm có chiều sâu hơn.

Nghị quyết 26-NQ/TW xác định du lịch là ngành kinh tế tổng hợp, có tính liên ngành, liên vùng và xã hội hóa cao; đồng thời nhấn mạnh việc phát huy giá trị văn hóa, di sản, tăng cường liên kết vùng và hình thành các sản phẩm du lịch có bản sắc, chất lượng, trải nghiệm khác biệt.

Với Chử Đồng Tử - Tiên Dung, câu chuyện vì thế không nhất thiết bắt đầu bằng việc xây dựng một sản phẩm du lịch mới. Nó có thể bắt đầu bằng việc nhìn lại những gì đang có, nhận diện giá trị và kết nối chúng thành một câu chuyện lớn hơn.

Khi ấy, huyền tích không bị "đóng khung" trong không gian thờ tự. Nó tiếp tục hiện diện trong đời sống văn hóa, trong ký ức làng quê và trong những trải nghiệm mà du khách có thể trực tiếp chạm tới.

Dòng sông trở thành tuyến kết nối

Trong câu chuyện Chử Đồng Tử - Tiên Dung, sông nước không chỉ là phông nền. Dòng sông là không gian sinh tồn, giao thương và gặp gỡ. Huyền tích bắt đầu từ một chàng trai nghèo sống bằng nghề chài lưới ven sông, rồi mở ra cuộc gặp gỡ với Tiên Dung. Sau khi kết duyên, hai người cùng mưu sinh, mở bến, lập chợ, tạo nên một không gian giao thương sầm uất. Hành trình ấy tiếp tục lan ra các vùng ven sông Hồng.

Chính lớp nghĩa này khiến câu chuyện Chử Đồng Tử có thể được đọc không chỉ như một huyền thoại tình yêu, mà còn như câu chuyện về cư dân sông nước, về khai phá, giao thương, kết nối cộng đồng và khát vọng về một cuộc sống tốt đẹp.

Dọc sông Hồng hôm nay vẫn là những làng xóm, bãi bồi, không gian sản xuất, đình, đền, lễ hội và những lớp văn hóa được bồi đắp qua thời gian. Vậy có thể kể câu chuyện Chử Đồng Tử - Tiên Dung bằng chính không gian mà huyền tích đã đi qua?

Nếu có, hành trình ấy sẽ không dừng ở một ngôi đền. Từ câu chuyện, du khách có thể đi vào địa danh; từ địa danh bước vào tín ngưỡng; từ tín ngưỡng tiếp tục khám phá đời sống làng quê, làng nghề, ẩm thực, cảnh quan; rồi gặp lại huyền tích qua nghệ thuật và những cách kể mới.

Khi ấy, dòng sông không chỉ là cảnh quan, mà trở thành một tuyến kết nối văn hóa.

Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với Nghị quyết 26-NQ/TW, trong đó đặt ra yêu cầu phát triển các mô hình kinh tế ven sông, ven biển; phát triển du lịch văn hóa, kinh tế di sản, du lịch cộng đồng gắn với nông nghiệp, nông thôn, làng nghề và trải nghiệm văn hóa bản địa. Nghị quyết đồng thời nhấn mạnh liên kết các thành phần trong chuỗi giá trị du lịch, từ lữ hành, vận chuyển, lưu trú đến dịch vụ và sản phẩm địa phương.

Nhìn theo hướng ấy, không gian ven sông không chỉ là không gian cảnh quan, mà còn có thể trở thành không gian kinh tế - văn hóa, nơi di sản, cộng đồng, dịch vụ và sản phẩm địa phương gặp nhau.

Một trong những điều kiện quan trọng là không biến các địa phương thành những phiên bản giống nhau. Liên kết không có nghĩa là đồng nhất. Ngược lại, chính sự khác biệt của từng vùng đất mới tạo nên sức hấp dẫn của cả hành trình.

Điều này đã có thể nhìn thấy trong hệ thống lễ hội gắn với tục thờ Chử Đồng Tử. Đền Đa Hòa và đền Hóa Dạ Trạch là hai trung tâm thờ tự nổi tiếng, cùng gắn với lễ hội Chử Đồng Tử - Tiên Dung. Lễ hội được tổ chức với nhiều nghi thức đặc sắc như rước kiệu, rước nước từ sông Hồng, cùng các hoạt động diễn xướng, văn hóa dân gian. Năm 2023, lễ hội đền Đa Hòa và lễ hội đền Hóa Dạ Trạch được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Đặc biệt, nghi thức rước nước từ sông Hồng cho thấy mối liên hệ trực tiếp giữa tín ngưỡng và không gian tự nhiên. Dòng sông không đứng ngoài lễ hội, mà tham gia vào chính cấu trúc của lễ hội, trở thành một phần của ký ức và đời sống tinh thần cộng đồng.

Từ Đa Hòa đến Dạ Trạch, từ Chử Xá đến những điểm thờ khác, nếu được kết nối bằng câu chuyện về Đức Thánh Chử Đồng Tử và nhị vị phu nhân, các lễ hội có thể bổ sung cho nhau thay vì cạnh tranh với nhau. Mỗi nơi giữ một nghi thức, một truyền kể, một không gian và một sắc thái riêng; cùng nhau tạo thành một hành trình nhiều lớp.

Đó chính là khác biệt giữa một chuỗi điểm đến và một không gian di sản.

Từ nội lực cộng đồng đến những sản phẩm mới

Di sản chỉ thực sự có sức sống khi cộng đồng vẫn còn lý do để gìn giữ, thực hành và kể lại. Vì thế, bài toán phát triển du lịch từ huyền tích Chử Đồng Tử - Tiên Dung trước hết không nằm ở việc tạo thêm thật nhiều điểm tham quan, mà ở việc kết nối những chủ thể đang giữ câu chuyện ấy.

Dòng họ có thể giữ ký ức và gia phả. Cộng đồng giữ di tích, lễ hội và không gian văn hóa. Địa phương tạo điều kiện về hạ tầng, tổ chức và kết nối. Doanh nghiệp phát triển sản phẩm, dịch vụ. Nghệ sĩ, nhà nghiên cứu và truyền thông tìm những cách kể mới.

Có thể hình dung thành một chuỗi liên kết: dòng họ giữ ký ức, cộng đồng giữ không gian, địa phương tạo điều kiện, doanh nghiệp tạo sản phẩm, nghệ thuật và truyền thông tạo cách kể mới.

Nam Phù là một ví dụ cho thấy một vùng đất có thể bắt đầu từ chính những giá trị đang hiện hữu. Lễ hội Tổng Nam Phù có lịch sử hơn 900 năm, gắn với việc tưởng nhớ Nhị vị Bồ Tát Lý Từ Thục và Lý Từ Huy. Ngày 19/2/2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa Lễ hội truyền thống Tổng Nam Phù vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Lễ hội được thực hành trong một không gian rộng, với các cộng đồng tại nhiều làng cùng tham gia, tạo nên một hệ thống liên kết tâm linh và cộng đồng đặc trưng.

 Ông Nguyễn Văn Sung - Phó Chủ tịch UBND xã Nam Phù, Hà Nội nhấn mạnh khả năng kết nối những Lễ hội, những câu chuyện văn hóa thành sức hút cho du lịch địa phương - Ảnh: Thanh Lê

Phó Chủ tịch UBND xã Nam Phù Nguyễn Văn Sung nhấn mạnh yêu cầu gìn giữ, phát huy di sản, đồng thời cho rằng việc tổ chức lễ hội góp phần nâng cao đời sống tinh thần và quảng bá hình ảnh quê hương. Việc tiếp tục kết hợp với những câu chuyện, những huyền tích hiện có tại địa phương sẽ tạo nên một kho dữ liệu văn hóa khổng lồ, từ đó tạo sức mạnh mềm phát triển du lịch của vùng đất. 

Điều đáng chú ý ở đây là: giá trị du lịch không phải thứ được đặt từ bên ngoài vào một vùng đất. Nó có thể được bắt đầu từ chính những gì cộng đồng đang có, được nhận diện, tổ chức lại và kể bằng một ngôn ngữ phù hợp với đời sống hôm nay.

Với hành trình Chử Đồng Tử - Tiên Dung, điều đó càng có ý nghĩa. Bởi bản thân huyền tích đã chứa trong nó nhiều lớp giá trị: tình yêu, đạo hiếu, tinh thần vượt qua khoảng cách thân phận, đời sống cư dân sông nước, giao thương, cứu nhân độ thế và khát vọng về một cuộc sống no đủ, bình an.

Nếu một "tour Chử Đồng Tử" được hình thành trong tương lai, đó có thể không chỉ là tuyến tham quan các di tích. Đó có thể là một chuỗi trải nghiệm văn hóa, trong đó mỗi địa phương đóng góp một mắt xích: nơi kể về cội nguồn; nơi kể về tín ngưỡng; nơi mở ra đời sống làng quê; nơi giới thiệu làng nghề; nơi mang đến ẩm thực; nơi tổ chức lễ hội; nơi kể lại huyền tích bằng nghệ thuật đương đại.

Sự liên kết ấy cần đi cùng một nguyên tắc quan trọng: phát triển không tách rời bảo tồn. Không gian tín ngưỡng cần được tôn trọng; câu chuyện dân gian cần được nghiên cứu, diễn giải có trách nhiệm; cộng đồng phải được tham gia và hưởng lợi; cảnh quan và môi trường ven sông cần được gìn giữ.

Bởi vậy, mục tiêu cuối cùng không phải là "bán" một huyền tích, mà là đưa du khách đến gần hơn với vùng đất và cộng đồng đã tạo nên, gìn giữ huyền tích ấy.

Từ Chử Xá nhìn rộng ra không gian ven sông Hồng, câu chuyện Chử Đồng Tử - Tiên Dung vì thế có thể được đọc theo một cách khác. Đó không chỉ là câu chuyện về hai nhân vật của huyền thoại, mà còn là câu chuyện về những vùng đất bên sông, những cộng đồng tiếp nhận và gìn giữ ký ức, những ngôi đình, ngôi đền, những lễ hội và những dòng họ đang tiếp tục kể lại câu chuyện của cha ông bằng ngôn ngữ hôm nay.

Rộng hơn, đó là cách một địa phương nhìn lại những giá trị vốn đã hiện diện trong đời sống để nhận diện nguồn lực mới cho phát triển.

Huyền tích Chử Đồng Tử - Tiên Dung sinh ra từ một vùng đất nhưng đã đi qua nhiều vùng đất. Dòng sông từng nối những cộng đồng cư dân với nhau, hôm nay có thể trở thành một trục kết nối mới giữa di sản, văn hóa, du lịch và kinh tế địa phương. Từ nơi Chử Đồng Tử bắt đầu huyền tích, một hành trình mới có thể mở ra: theo dấu huyền tích để tìm về những vùng đất, và từ những vùng đất ấy tạo nên một không gian di sản sống - nơi cội nguồn không chỉ được nhớ lại, mà tiếp tục tạo ra giá trị cho hiện tại và tương lai.

(Hết)