Kỳ 1: Từ mái đình Vạn Phúc, nhớ chuyện Chử Đồng Tử - Tiên Dung

Bên dòng sông Hồng, đình Chính Vạn Phúc vừa là một công trình tín ngưỡng, vừa là không gian lưu giữ ký ức cộng đồng qua nhiều thế hệ. Từ nơi đây nhìn sang bên kia sông là Chử Xá - vùng đất gắn với Đức Thánh Chử Đồng Tử. Giữa hai địa danh là dòng sông, nhưng trong ký ức văn hóa, đó còn là một con dường đưa câu chuyện Chử Đồng Tử - Tiên Dung đi qua nhiều thế hệ. Từ huyền tích ấy, một chương trình nghệ thuật được xây dựng như một cách trở về với cội nguồn, đồng thời kể tiếp câu chuyện của những người mang họ Chử hôm nay.

Khi huyền tích bước lên sân khấu

Ngày 20/9/2026, tại đình Chính làng Vạn Phúc, chương trình nghệ thuật "Nối mạch nguồn, viết tiếp huyền thoại" đã đưa câu chuyện Chử Đồng Tử – Tiên Dung trở lại sân khấu bằng một cách kể mới. Với sự tham gia của lãnh đạo UBND xã Nam Phù, người dân địa phương và hàng ngàn người con họ Chử từ nhiều địa phương trên cả nước, chương trình không chỉ tái hiện một huyền tích quen thuộc, mà tìm cách chuyển hóa câu chuyện dân gian thành cảm xúc nghệ thuật đương đại.

Điểm nhấn của chương trình là hai sáng tác mới: "Dòng sông còn nhớ" của Phạm Khải và "Chuyện tình Chử Đồng Tử - Tiên Dung" của Nguyễn Đăng Tài. Nếu dòng sông trong huyền tích là không gian đưa các nhân vật gặp gỡ, dịch chuyển và mở ra một cuộc đời khác, thì trên sân khấu, hình tượng ấy trở thành một mạch nối ký ức, nối câu chuyện của tiền nhân với những người đang có mặt hôm nay.

Sao mai Tuấn Anh thể hiện ca khúc "Chuyện tình Chử Đồng Tử - Tiên Dung" - Ảnh: Thanh Lê 

Bằng âm nhạc, sân khấu và cách tổ chức câu chuyện, chương trình không chọn cách kể lại huyền tích theo lối minh họa đơn thuần. Chử Đồng Tử không chỉ hiện lên như chàng trai nghèo gặp công chúa Tiên Dung, Tiên Dung cũng không chỉ là nhân vật của một chuyện tình đẹp. Qua ngôn ngữ nghệ thuật, họ trở thành những biểu tượng cho khát vọng vượt qua giới hạn thân phận, quyền lựa chọn hạnh phúc và hành trình mở mang cuộc sống trên vùng đất mới.

Đó cũng là lớp nghĩa khiến huyền tích Chử Đồng Tử – Tiên Dung có khả năng đi xa hơn một câu chuyện tình. Từ chữ hiếu của Chử Đồng Tử, cuộc gặp gỡ với Tiên Dung, đến việc hai người "mở bến chợ, lập phố xá", câu chuyện dân gian đã hàm chứa những hình dung về một đời sống mới: con người vượt qua nghịch cảnh, tìm kiếm hạnh phúc, giao thương, khai phá và tạo dựng không gian sinh tồn mới bên dòng sông.

Chính dòng sông trở thành một hình tượng nghệ thuật đặc biệt trong chương trình. Từ Phong Châu, nơi gắn với Tiên Dung, qua Chử Xá – quê hương Chử Đồng Tử, đến bãi Tự Nhiên, nơi hai người gặp nhau, và đầm Nhất Dạ – những địa danh gắn với huyền tích tạo thành một không gian văn hóa trải dài theo dòng sông Hồng. Huyền tích vì thế không đứng yên trên sân khấu, mà được mở ra theo một hành trình địa lý, từ vùng đất tổ đến miền châu thổ đang được khai phá.

Với cách tiếp cận ấy, "Nối mạch nguồn, viết tiếp huyền thoại" không chỉ kể chuyện xưa bằng những chất liệu mới. Quan trọng hơn, chương trình đặt câu hỏi về cách một huyền tích có thể tiếp tục sống trong đời sống hôm nay. Những nhân vật của truyền thuyết được đưa trở lại với cộng đồng mang họ Chử, với những gia đình, những thế hệ đang tiếp nhận và trao truyền ký ức về cội nguồn.

Một mái đình, một dòng sông và cuộc trở về với cội nguồn

Từ sân khấu, huyền tích trở lại với đời sống. Chương trình nghệ thuật "Nối mạch nguồn, viết tiếp huyền thoại" không chỉ tạo nên một điểm nhấn cho cuộc gặp mặt dòng họ Chử, mà còn thu hút sự quan tâm của người dân và du khách khi câu chuyện Chử Đồng Tử - Tiên Dung được kể ngay trên vùng đất gắn với không gian văn hóa, tín ngưỡng và dòng chảy của sông Hồng.

Đây cũng là một cách tạo dấu ấn cho điểm đến: không bắt đầu từ một sản phẩm du lịch được dựng lên, mà bắt đầu từ chính những câu chuyện đã có trong ký ức của vùng đất. Mái đình, dòng sông, địa danh, lễ hội, nơi thờ tự… từ những dấu tích tưởng như quen thuộc có thể trở thành chất liệu để kể một câu chuyện hấp dẫn hơn về địa phương.

Huyền tích Chử Đồng Tử - Tiên Dung được kể trên sân khấu - Ảnh: Thanh Lê

Đình Chính nằm ở trung tâm làng Vạn Phúc, cạnh giếng đình và bên dòng sông Hồng. Theo tư liệu của chương trình, đình thờ Thần Uy Mang, được lưu truyền là anh em sinh đôi với Hùng Vương thứ XVII, Hùng Nghị Vương. Hàng năm, vào mùng 4 và 5 tháng Giêng, dân làng mở hội, cùng nhiều hoạt động sinh hoạt cộng đồng diễn ra tại đây.

Những chi tiết ấy cho thấy đình không phải một di tích đứng tách khỏi đời sống. Mái đình vẫn nằm trong nhịp sinh hoạt của làng, nơi tín ngưỡng, lễ hội và ký ức cộng đồng tiếp tục được duy trì. Khi một chương trình nghệ thuật được tổ chức tại chính không gian ấy, di tích có thêm một phương thức để được tiếp cận: từ một địa chỉ văn hóa trở thành một điểm đến có câu chuyện để khám phá.

Sau lưng đình là sông Hồng. Bên kia sông là Chử Xá, vùng đất gắn với dấu tích và huyền tích về Đức Thánh Chử Đồng Tử. Hai địa danh được nối với nhau không chỉ bằng dòng sông, mà còn bằng một lớp ký ức văn hóa kéo dài qua nhiều thế hệ. Đó là chất liệu đặc biệt để hình dung một không gian di sản rộng hơn: từ mái đình, bến nước, làng xóm đến những địa điểm thờ tự và những vùng đất đi qua trong huyền tích.

Từ câu chuyện của dòng họ, những địa danh ấy có thể được nhìn lại dưới một góc độ khác. 72 điểm thờ Chử Đồng Tử, theo chia sẻ của nhà báo, luật sư Chử Đức Toàn, mỗi nơi lại gắn với một câu chuyện trong hành trình của Cụ Tổ. Nếu được nghiên cứu, kết nối và kể lại một cách phù hợp, những điểm thờ tự ấy không chỉ là những địa chỉ tín ngưỡng riêng lẻ, mà có thể trở thành những mắt xích trong một bản đồ văn hóa Chử Đồng Tử – Tiên Dung.

Ở đó, mỗi vùng đất có thể kể một phần câu chuyện: nơi phát tích kể về cội nguồn; nơi gặp gỡ kể về huyền tích; những làng ven sông kể về đời sống cư dân; lễ hội kể về tín ngưỡng; làng nghề, ẩm thực và cảnh quan kể tiếp câu chuyện về vùng đất hôm nay. Du khách không chỉ đến để "xem một di tích", mà có thể đi theo một câu chuyện, từ địa danh này sang địa danh khác, từ huyền tích đến đời sống đương đại.

Chương trình nghệ thuật về Chử Đồng Tử - Tiên Dung đã gợi mở một nguồn lực khác cho địa phương. Tiến sĩ Chử Đức Nhã, Trưởng ban Liên lạc Họ Chử Việt Nam, cho biết từ cuộc gặp đầu tiên năm 2017, đến năm 2026 dòng họ đã tổ chức cuộc gặp mặt lần thứ IV, hướng tới kết nối con cháu họ Chử trên toàn quốc, phát huy niềm tự hào dòng tộc và cùng đóng góp cho xã hội bằng những việc làm thiết thực.

Việc kết nối ấy, khi được đặt trong không gian di sản, có thể tạo thêm nguồn lực cho việc bảo tồn và quảng bá văn hóa địa phương. Dòng họ có câu chuyện và ký ức; cộng đồng có không gian và thực hành văn hóa; địa phương có di sản, cảnh quan và hệ thống điểm đến. Khi những nguồn lực ấy gặp nhau, một câu chuyện văn hóa có thể được chuyển hóa thành những trải nghiệm cụ thể cho du khách.

Như vậy, giá trị của chương trình nghệ thuật không chỉ nằm ở một chương trình nghệ thuật. Điều đáng chú ý hơn là từ sân khấu, những dấu tích vốn đã hiện hữu trong đời sống được nhìn lại và kết nối theo một cách mới. Huyền tích Chử Đồng Tử – Tiên Dung trở thành chất liệu sáng tạo nghệ thuật, đồng thời là chất liệu để nhận diện bản sắc điểm đến.

Từ mái đình Vạn Phúc nhìn sang Chử Xá bên kia sông, câu chuyện ấy vì thế có thể được mở rộng: từ một huyền tích được kể lại thành một hành trình khám phá văn hóa; từ những dấu tích riêng lẻ thành một không gian di sản; từ ký ức của cộng đồng thành nguồn lực để phát triển những sản phẩm văn hóa, du lịch mang dấu ấn địa phương.

Cội nguồn không phải nơi con người đứng lại. Cội nguồn, khi được gìn giữ và kể lại bằng những phương thức mới, có thể trở thành điểm khởi đầu cho những hành trình mới – của văn hóa, của cộng đồng và của du lịch.

(Còn nữa)