Kỳ 2: Về nơi huyền tích bắt đầu

Dời Vạn Phúc, nơi gặp gỡ của những người con họ Chử, nơi bằng đấu tích tổ tiên đang trong hành trình xây dựng một không gian văn hóa , du lịch theo mạch nguồn huyền tích Chử Đồng Tử - Tiên Dung, chúng tôi theo đò sang Chử Xá. Trong cuốn sách Tục thờ Chử Đồng Tử của tác giả Đỗ Lan Phương (NXB Tôn Giáo), Chử Đồng Tử không chỉ tồn tại trong những trang sách hay một huyền tích được kể lại qua nhiều thế hệ. Câu chuyện về nhân vật này có những "địa chỉ văn hóa" cụ thể, hiện diện trong di tích, lễ hội, tục thờ và ký ức cộng đồng. Từ Chử Xá - vùng đất gắn với huyền tích về Đức Thánh Chử Đồng Tử, những dấu tích ấy mở ra một không gian văn hóa rộng hơn, nơi dòng họ và cộng đồng cùng góp phần gìn giữ một câu chuyện đã vượt qua giới hạn của một địa phương.

Chử Xá - nơi huyền tích có một địa chỉ

Có những câu chuyện được lưu giữ bằng sách vở. Cũng có những câu chuyện được lưu giữ bằng chính không gian mà chúng đã sinh ra. Với Chử Đồng Tử, đó là những vùng đất ven sông Hồng, nơi địa danh, di tích, lễ hội và tín ngưỡng cùng tạo nên một lớp ký ức văn hóa đặc biệt. Trong không gian ấy, Chử Xá được nhắc đến như vùng đất phát tích của Đức Thánh Chử Đồng Tử, một trong những nhân vật tiêu biểu của hệ thống Tứ bất tử trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam.

Đặt chân về vùng đất này, câu chuyện Chử Đồng Tử không còn chỉ là một huyền tích xa xưa. Những địa danh, những công trình tín ngưỡng, những ngày hội và những nghi lễ được thực hành qua nhiều thế hệ khiến câu chuyện ấy có một đời sống cụ thể.

Làng Chử Xá thuộc xã Văn Đức, huyện Gia Lâm (cũ) nay thuộc xã Bát Tràng, nằm trong không gian cư trú lâu đời của cư dân ven sông. Dòng sông Hồng vừa tạo nên cảnh quan, vừa gắn với quá trình hình thành làng xóm, sinh kế và đời sống văn hóa của cộng đồng. Trong dòng chảy ấy, câu chuyện về Chử Đồng Tử và Tiên Dung được lưu truyền, gắn với những địa danh và không gian thờ tự khác nhau. Điều đáng chú ý là huyền tích không chỉ được kể bằng lời. Nó được "đóng dấu" bằng những địa điểm mà cộng đồng tìm về, bằng những ngày lễ hội được duy trì, bằng nghi thức dâng hương và bằng sự hiện diện của những người vẫn tiếp tục kể câu chuyện ấy cho thế hệ sau.

Từ một nhân vật trong truyền thuyết, Chử Đồng Tử trở thành một phần của ký ức địa phương. Và cũng từ đây, có thể nhìn thấy một đặc điểm quan trọng của di sản văn hóa dân gian: một huyền tích chỉ thực sự có sức sống lâu dài khi nó có một cộng đồng tiếp tục nhớ, tiếp tục thực hành và tiếp tục trao truyền.

Trong câu chuyện về tục thờ Chử Đồng Tử, con số 72 điểm thờ tự mở ra một góc nhìn đáng chú ý. Mỗi điểm thờ không chỉ là một địa chỉ tín ngưỡng. Theo cách lý giải của những người nghiên cứu và những người gắn bó với dòng họ, tại mỗi nơi, câu chuyện về Chử Đồng Tử lại có thêm một lớp ký ức, gắn với hành trình của nhân vật và lịch sử cư trú của cộng đồng địa phương.

Đình Chử Xá - nơi câu chuyện về tục thờ Chử Đồng Tử vẫn đang được lưu giữ

Nếu nhìn 72 điểm thờ trong một chỉnh thể, có thể thấy đây không đơn thuần là những địa điểm riêng lẻ. Chúng tạo thành một mạng lưới ký ức văn hóa, trải rộng qua nhiều không gian cư trú, trong đó mỗi cộng đồng lưu giữ một phần câu chuyện. Có nơi nổi bật bởi di tích. Có nơi gắn với lễ hội. Có nơi câu chuyện được lưu truyền qua thần tích, gia phả hoặc những lời kể của các thế hệ cao niên. Có nơi tục thờ vẫn là một phần trong đời sống tín ngưỡng của người dân.

Đây cũng là điều khiến huyền tích Chử Đồng Tử - Tiên Dung có khả năng mở rộng không gian văn hóa. Câu chuyện không bị giới hạn trong một ngôi đền hay một địa danh. Nó đi theo những cộng đồng đã tiếp nhận, gìn giữ và làm cho câu chuyện trở thành một phần đời sống của mình.

Từ góc nhìn bảo tồn, 72 điểm thờ vì thế có thể được xem như những "điểm nút" của một không gian văn hóa rộng lớn. Nhưng quan trọng hơn cả những con số là câu chuyện phía sau mỗi điểm nút ấy: ai đang giữ di tích, ai đang thực hành nghi lễ, ai đang kể lại huyền tích và thế hệ trẻ sẽ tiếp nhận nó như thế nào?

Đó là những câu hỏi quyết định sức sống của di sản.

Hành trình theo những dòng sông

Từ Chử Xá, quê hương của Chử Đồng Tử, tục thờ Đức Thánh – một trong Tứ bất tử của tín ngưỡng dân gian Việt Nam – đã lan rộng theo các vùng cư trú ven sông Hồng, sông Đuống và nhiều địa bàn thuộc đồng bằng Bắc Bộ. Theo thống kê được các nhà nghiên cứu dẫn lại, có khoảng 72 làng, địa điểm thờ Chử Đồng Tử trong đó riêng Hưng Yên có tới 45 làng. Con số ấy cho thấy sức sống của một tín ngưỡng bắt nguồn từ huyền tích nhưng đã vượt khỏi giới hạn của một vùng đất, trở thành một phần ký ức văn hóa của nhiều cộng đồng.

Mỗi địa điểm thờ lại lưu giữ một lát cắt riêng của câu chuyện. Đình Chử Xá gắn với quê hương, nguồn cội của Đức Thánh; đền Đa Hòa gắn với cuộc gặp gỡ định mệnh giữa Chử Đồng Tử và Tiên Dung; đền Hóa Dạ Trạch gắn với truyền tích về cuộc hóa trời của Chử Đồng Tử cùng Tiên Dung và Tây Sa. Ở Đông Tảo có đền thờ Hồng Vân Công chúa; xa hơn, tại núi Nam Giới (Hà Tĩnh), dấu tích về Chử Đồng Tử lại gắn với hành trình học đạo và cuộc gặp Phật Quang. Mỗi nơi vì thế không chỉ thờ một nhân vật huyền thoại, mà còn giữ một chương riêng trong hành trình của Đức Thánh.

Nhìn từ những địa danh ấy, có thể thấy huyền tích Chử Đồng Tử không dừng lại ở nơi phát tích. Câu chuyện được cộng đồng tiếp nhận, kể lại và thực hành qua từng vùng đất, tạo nên những lớp ký ức văn hóa khác nhau. Chử Xá kể về cội nguồn; Đa Hòa kể về cuộc kỳ ngộ; Dạ Trạch kể về sự hóa thân; những điểm thờ khác tiếp tục mở rộng hành trình của Đức Thánh trong ký ức dân gian. Chính sự đa dạng ấy tạo nên một mạng lưới di sản mà mỗi điểm vừa có bản sắc riêng, vừa có khả năng kết nối với những điểm khác bằng một câu chuyện chung.

Nếu đặt các địa điểm ấy trên cùng một bản đồ, có thể nhìn thấy một không gian văn hóa trải dài theo dòng chảy của các con sông và lịch sử cư trú của cư dân Bắc Bộ. Khi ấy, mỗi ngôi đình, ngôi đền không chỉ là một điểm đến độc lập, mà trở thành một điểm nối của huyền tích – nơi quá khứ, tín ngưỡng, cảnh quan và đời sống cộng đồng gặp nhau. Từ đó, có thể hình dung một hành trình văn hóa theo dấu Chử Đồng Tử – Tiên Dung: bắt đầu từ Chử Xá, đi qua những vùng đất gắn với huyền tích, gặp những lễ hội và tục thờ đang được cộng đồng gìn giữ, để từ câu chuyện của một nhân vật huyền thoại tìm về câu chuyện của chính những vùng đất hôm nay.

Trong hành trình ấy, dòng họ và cộng đồng là hai chủ thể cùng giữ mạch ký ức. Nếu dòng họ lưu giữ câu chuyện về cội nguồn, gia phả và những ký ức được truyền qua các thế hệ, thì cộng đồng tạo nên không gian để những ký ức ấy được bảo tồn và thực hành. Một ngôi đình, một ngôi đền vì thế không chỉ là một công trình kiến trúc. Đằng sau đó là những người trông nom di tích, người thực hành nghi lễ, nghệ nhân, người cao tuổi và nhiều thế hệ cư dân cùng tham gia gìn giữ không gian văn hóa. Họ chính là những "người lưu trữ" đặc biệt của di sản.

Bởi ký ức không phải lúc nào cũng nằm trong một văn bản hoàn chỉnh. Có những điều được lưu giữ trong cách chuẩn bị một nghi lễ, cách gọi tên một địa danh, cách tổ chức ngày hội; trong một câu chuyện được người cao tuổi kể lại, hay trong những ký ức được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác trong mỗi dòng họ. Những thực hành ấy tạo nên phần đời sống của di sản – phần không thể nhìn thấy đầy đủ nếu chỉ tiếp cận di tích như một công trình vật thể.

Vì vậy, bảo tồn huyền tích Chử Đồng Tử không chỉ là giữ lại những ngôi đình, ngôi đền hay những dấu tích vật chất, mà còn là giữ được đời sống văn hóa xung quanh di tích. Trong đó, gia phả và ký ức dòng họ có vai trò đáng kể. Khi một dòng họ có khả năng tự lưu giữ, tự kể và trao truyền câu chuyện về nguồn cội, ký ức không chỉ được bảo tồn mà còn có cơ hội tiếp tục sống trong đời sống đương đại. "Nội lực dòng họ", vì thế, không chỉ nằm ở số lượng thành viên hay mức độ gắn kết, mà còn ở khả năng chủ động gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa mà dòng họ đang mang trong mình.

Theo đại diện dòng họ Chử, mong muốn hiện nay là từng bước tạo dựng mạng lưới kết nối các điểm thờ tự và những không gian văn hóa gắn với Chử Đồng Tử - Tiên Dung, qua đó thúc đẩy việc bảo tồn, phát huy những giá trị vốn có của các di tích. Từ mạng lưới ấy, câu chuyện về Chử Đồng Tử có thể được nhìn không chỉ như một huyền tích được kể lại, mà như một dòng chảy văn hóa vẫn đang tiếp tục đi qua nhiều vùng đất, nhiều cộng đồng và nhiều thế hệ.

Từ di sản của cộng đồng đến tài sản văn hóa của địa phương

Một huyền tích có thể được bảo tồn bằng nghi lễ. Nhưng để di sản thực sự hiện diện trong đời sống hôm nay, câu chuyện còn nằm ở cách địa phương tạo ra những không gian mới cho di sản.

Đó có thể là việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích; duy trì lễ hội; phục dựng những thực hành văn hóa phù hợp; xây dựng không gian giới thiệu câu chuyện; hay tạo ra những sản phẩm trải nghiệm để người trẻ và du khách có thể tiếp cận di sản bằng một ngôn ngữ gần gũi hơn.

Ở đây, người dân cần được đặt vào vị trí chủ thể. Họ không chỉ là người "phục vụ" một sản phẩm du lịch, mà chính là những người đang sở hữu ký ức, không gian và câu chuyện. Địa phương có thể tạo điều kiện về hạ tầng, quy hoạch, kết nối điểm đến và bảo tồn di tích. Doanh nghiệp có thể tham gia đầu tư sản phẩm, dịch vụ và các chương trình trải nghiệm. Các nhà nghiên cứu, nghệ sĩ và truyền thông có thể góp phần làm mới cách kể.

Chuyện tình Chử Đồng Tử - Tiên Dung từng được  Nhà hát Chèo Thái Bình dựng lại trong vở diễn Thiên duyên huyền tích (Cây gậy thần)

Khi những nguồn lực ấy được kết nối, di sản có thể tạo ra những giá trị mới mà không nhất thiết phải thay đổi bản chất của nó. Một lễ hội có thể trở thành điểm hẹn văn hóa. Một di tích có thể trở thành điểm đến. Một câu chuyện dân gian có thể trở thành chất liệu nghệ thuật. Một tuyến sông có thể trở thành hành trình khám phá. Và một mạng lưới các điểm thờ có thể gợi mở một không gian du lịch văn hóa liên kết giữa nhiều địa phương.

Đó cũng là cách nhìn di sản như một nguồn lực phát triển, thay vì chỉ xem di sản là đối tượng cần bảo tồn.

Tất nhiên, phát triển không đồng nghĩa với thương mại hóa bằng mọi giá. Giá trị của huyền tích nằm trước hết ở chiều sâu văn hóa và đời sống cộng đồng. Bất kỳ sản phẩm nào được xây dựng từ di sản cũng cần bắt đầu từ việc tôn trọng không gian tín ngưỡng, câu chuyện địa phương và vai trò chủ thể của cộng đồng.

Theo những dấu tích của tục thờ Chử Đồng Tử, huyền tích đã mở rộng qua nhiều địa phương, nhiều dòng sông, nhiều cộng đồng. Mỗi nơi lưu giữ một mảnh ký ức; mỗi thế hệ lại trao cho câu chuyện một cách kể mới. Huyền tích được sinh ra từ một vùng đất, nhưng không ở lại trong một vùng đất.

Và khi những điểm thờ, những di tích, những làng ven sông và những cộng đồng đang cùng lưu giữ câu chuyện ấy được kết nối, một câu hỏi khác bắt đầu được đặt ra: liệu từ mạng lưới ký ức ấy có thể hình thành một không gian văn hóa - du lịch mới, nơi du khách không chỉ đến một điểm di tích mà được đi theo dấu chân của cả một huyền tích?

(Còn nữa)