Không hút thuốc sao lại mắc ung thư phổi?: Lời cảnh tỉnh cho phụ nữ và bước ngoặt AI tại Bạch Mai

Nhiều phụ nữ mang tâm lý chủ quan vì cả đời không hút thuốc, cho đến khi bất ngờ nhận chẩn đoán ung thư phổi. Sự thật là khói bếp, ô nhiễm và khói thuốc thụ động đang là những sát thủ vô hình. Với sự hỗ trợ của Trí tuệ nhân tạo (AI), Bệnh viện Bạch Mai đang mở ra cơ hội phát hiện bệnh ngay từ giai đoạn chưa có triệu chứng, mang lại cơ hội sống trên 90%.

"Tôi chưa từng hút thuốc, sức khỏe vẫn bình thường, không nghĩ mình có thể mắc ung thư phổi." Đó là chia sẻ của một bệnh nhân nữ 65 tuổi vừa được các bác sĩ Khoa Phẫu thuật Lồng ngực, Bệnh viện Bạch Mai cơ sở Ninh Bình phẫu thuật thành công vì ung thư phổi giai đoạn sớm. Điều đáng chú ý là bệnh nhân hoàn toàn không có tiền sử hút thuốc lá, không mắc bệnh lý mạn tính và cũng không có triệu chứng hô hấp đặc biệt trước khi phát hiện tổn thương.

Ca bệnh này một lần nữa cho thấy một thực tế quan trọng: ung thư phổi không còn là căn bệnh chỉ gặp ở nam giới hay người hút thuốc lá.

Gần một nửa bệnh nhân ung thư phổi giai đoạn sớm là nữ giới

Trao đổi về xu hướng này, TS. Ngô Gia Khánh, Trưởng khoa Phẫu thuật Lồng ngực, Bệnh viện Bạch Mai, cho biết kết quả nghiên cứu được thực hiện tại khoa cho thấy 47,8% số bệnh nhân ung thư phổi giai đoạn sớm được phẫu thuật là nữ giới.

Con số này khiến nhiều người bất ngờ bởi trong cộng đồng vẫn tồn tại quan niệm rằng ung thư phổi chủ yếu xảy ra ở nam giới hút thuốc lá. Chính suy nghĩ đó khiến không ít phụ nữ chủ quan, không đi khám sức khỏe định kỳ hoặc không thực hiện chụp cắt lớp vi tính khi có chỉ định, làm mất cơ hội phát hiện bệnh ở giai đoạn rất sớm.

Theo các nghiên cứu quốc tế, phụ nữ châu Á không có tiền sử hút thuốc lá là một trong những nhóm có nguy cơ cao xuất hiện các tổn thương dạng nốt phổi. Đây có thể là các tổn thương tiền ung thư hoặc ung thư phổi giai đoạn rất sớm. Phần lớn những tổn thương này diễn tiến âm thầm, gần như không gây triệu chứng và chỉ được phát hiện thông qua chụp cắt lớp vi tính liều thấp.

Vì sao người không bao giờ hút thuốc vẫn có thể mắc ung thư phổi?

Bên cạnh khói thuốc lá trực tiếp, các chuyên gia y tế cho biết có nhiều yếu tố rủi ro âm thầm khác trong đời sống hàng ngày dẫn đến các tổn thương phổi. Đối với phụ nữ, đặc biệt là phụ nữ Á Đông, việc thường xuyên tiếp xúc với khói bếp (từ than tổ ong, củi, hoặc khói dầu mỡ tích tụ trong không gian bếp chật hẹp, kém thông khí) là một nguyên nhân đáng kể.

Thêm vào đó, việc hít phải khói thuốc thụ động từ người thân, phơi nhiễm với khói bụi, ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn, hay tiếp xúc với hóa chất độc hại trong môi trường làm việc cũng làm tăng nguy cơ sinh bệnh. Ngoài ra, yếu tố di truyền không thể bỏ qua; những người có tiền sử gia đình (bố, mẹ, anh chị em ruột) mắc ung thư phổi sẽ có nguy cơ cao hơn người bình thường.

Mặc dù ung thư phổi giai đoạn sớm thường diễn tiến âm thầm và ít biểu hiện ra bên ngoài, nhưng khi khối u bắt đầu phát triển, cơ thể sẽ phát ra những tín hiệu cảnh báo. Người dân tuyệt đối không nên chủ quan nếu gặp phải các triệu chứng như: ho dai dẳng không dứt, ho có lẫn máu hoặc đờm màu gỉ sắt, đau tức ngực, mỏi lưng hoặc đau vai kéo dài. Ở một số trường hợp, bệnh nhân có thể cảm thấy khó thở, khàn tiếng, sụt cân không rõ nguyên nhân và cơ thể luôn trong trạng thái mệt mỏi kiệt sức. Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào trong số này, người bệnh cần lập tức đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám.

Phát hiện càng sớm, cơ hội khỏi bệnh càng cao

Chiến lược điều trị ung thư phổi trên thế giới hiện nay đã có sự thay đổi rõ rệt, chuyển từ điều trị bệnh tiến triển sang tầm soát phát hiện sớm – xử trí sớm tổn thương.

Theo TS. Ngô Gia Khánh, khi các nốt phổi nhỏ được phát hiện ở giai đoạn tiền xâm lấn hoặc ung thư rất sớm, việc phẫu thuật triệt để có thể mang lại tiên lượng hết sức khả quan. Nhiều nghiên cứu cho thấy tỷ lệ sống sau 10 năm của nhóm bệnh nhân này đạt trên 90%, nghĩa là phần lớn người bệnh có thể đạt được trạng thái gần như khỏi bệnh nếu được chẩn đoán và điều trị đúng thời điểm.

Không chỉ mang lại cơ hội sống cao hơn, phát hiện sớm còn giúp giảm đáng kể chi phí điều trị cho người bệnh và giảm gánh nặng cho Quỹ Bảo hiểm y tế. Ở giai đoạn sớm, đa số người bệnh chỉ cần phẫu thuật triệt để hoặc kết hợp các phương pháp điều trị đơn giản, thời gian nằm viện ngắn, ít biến chứng và nhanh chóng trở lại cuộc sống bình thường. Trong khi đó, nếu bệnh được phát hiện ở giai đoạn muộn, người bệnh thường phải trải qua nhiều đợt hóa trị, xạ trị, điều trị nhắm trúng đích hoặc miễn dịch kéo dài với chi phí rất lớn, đồng thời tạo áp lực lâu dài lên hệ thống y tế và Quỹ Bảo hiểm y tế.

Nhận thức được ý nghĩa của y học dự phòng, Nghị quyết số 72-NQ/TW đã đặt ra mục tiêu chiến lược: từ năm 2026, người dân được khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí ít nhất mỗi năm một lần. Đây là bước chuyển quan trọng từ tư duy "chữa bệnh" sang "phòng bệnh, phát hiện sớm và điều trị sớm", góp phần nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe nhân dân, đồng thời sử dụng hiệu quả nguồn lực y tế quốc gia.

AI đang thay đổi cách phát hiện ung thư phổi

Để hiện thực hóa mục tiêu phát hiện sớm ung thư phổi, Bệnh viện Bạch Mai đang đẩy mạnh chương trình sàng lọc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Theo PGS.TS Vũ Văn Giáp – Phó giám đốc Bệnh viện Bạch Mai, bệnh viện đã xây dựng hệ thống AI đồng bộ hỗ trợ bác sĩ trong ba lĩnh vực gồm phân tích hình ảnh cắt lớp vi tính (CT), đánh giá hình ảnh nội soi phế quản và phân tích hình ảnh mô bệnh học. Đây là lần đầu tiên tại Việt Nam một bệnh viện phát triển hệ thống AI tích hợp trên cả ba loại hình ảnh chẩn đoán ung thư phổi, tạo thành quy trình hỗ trợ toàn diện từ phát hiện tổn thương đến xác định chẩn đoán.

Kết quả nghiên cứu và thử nghiệm cho thấy hệ thống hoạt động hiệu quả, giúp bác sĩ phát hiện tổn thương nhanh hơn, chính xác hơn và giảm đáng kể khối lượng công việc trong quá trình đọc phim cũng như phân tích hình ảnh.

Các dữ liệu tổng hợp cho thấy hệ thống AI đạt độ nhạy khoảng 87% trong phát hiện ung thư phổi. Nói một cách dễ hiểu, trong 100 người thực sự mắc ung thư phổi, hệ thống có thể phát hiện đúng khoảng 87 trường hợp, góp phần hạn chế bỏ sót những tổn thương nhỏ ở giai đoạn sớm. AI không thay thế bác sĩ mà đóng vai trò như một "trợ lý thông minh", giúp nâng cao chất lượng chẩn đoán, chuẩn hóa quy trình sàng lọc và hỗ trợ hiệu quả cho đội ngũ y tế, đặc biệt tại các cơ sở khám chữa bệnh tuyến dưới.

Việc ứng dụng AI trong chương trình sàng lọc không chỉ có ý nghĩa về mặt công nghệ mà còn góp phần hiện thực hóa mục tiêu của ngành y tế trong việc mở rộng khả năng tiếp cận các dịch vụ phát hiện sớm ung thư cho người dân. Khi kết hợp giữa công nghệ hiện đại, đội ngũ chuyên gia giàu kinh nghiệm và chương trình khám sức khỏe định kỳ, ngày càng nhiều trường hợp ung thư phổi có thể được phát hiện ở giai đoạn rất sớm, mở ra cơ hội điều trị khỏi bệnh và giảm đáng kể chi phí y tế cho xã hội.

Ca bệnh của người phụ nữ 65 tuổi tại Bệnh viện Bạch Mai cơ sở Ninh Bình là lời nhắc nhở rằng mọi người đều có nguy cơ mắc ung thư phổi, kể cả khi chưa từng hút thuốc lá. Đặc biệt, phụ nữ trung niên và cao tuổi không nên chủ quan chỉ vì bản thân không hút thuốc, bởi nhiều nghiên cứu đã chỉ ra đây là nhóm có nguy cơ xuất hiện các tổn thương dạng nốt phổi.

Ai cần chủ động tầm soát và phòng ngừa ung thư phổi như thế nào?

Để tối ưu hóa việc phát hiện bệnh, các chuyên gia khuyến cáo những nhóm đối tượng sau nên thực hiện tầm soát bằng phương pháp chụp cắt lớp vi tính liều thấp (LDCT) định kỳ mỗi năm một lần:

Người từ 50 tuổi trở lên. Người có tiền sử hút thuốc lá nhiều năm (kể cả đã bỏ thuốc trong vòng 15 năm qua). Những người không hút thuốc nhưng thường xuyên phơi nhiễm với môi trường ô nhiễm, khói bếp, khói thuốc thụ động, hoặc có người thân trực hệ từng mắc ung thư phổi.

Bên cạnh việc khám tầm soát, mỗi cá nhân có thể chủ động bảo vệ lá phổi của mình thông qua các thói quen sinh hoạt khoa học. Hãy đảm bảo không gian sống và khu vực bếp núc luôn thông thoáng. Đồng thời, việc đeo khẩu trang đạt chuẩn khi ra đường để hạn chế hít phải bụi mịn, cùng với việc kiên quyết nói "không" với khói thuốc lá thụ động, là những lá chắn phòng vệ đơn giản nhưng mang lại hiệu quả thiết thực nhất.

Thông điệp mà các bác sĩ muốn gửi tới cộng đồng rất rõ ràng: đừng chờ có triệu chứng mới đi khám. Hãy chủ động khám sức khỏe định kỳ, tầm soát khi thuộc nhóm nguy cơ hoặc theo khuyến cáo của bác sĩ. Bởi trong cuộc chiến với ung thư phổi, phát hiện sớm không chỉ giúp cứu sống người bệnh mà còn giúp giảm chi phí điều trị, giảm gánh nặng cho gia đình và cho cả hệ thống y tế. Với sự phát triển của trí tuệ nhân tạo và các chương trình sàng lọc hiện đại , cơ hội phát hiện sớm và chữa khỏi ung thư phổi đang ngày càng trở nên hiện thực hơn bao giờ hết.