Sáng 21/11, với 415/474 (83,17%) đại biểu tán thành, Quốc hội thông qua dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi). Với 7 chương, 39 điều, Luật không chỉ mở rộng các quy định về chuyên môn và điều kiện bảo đảm mà còn đặc biệt chú trọng thiết lập các cơ chế kiểm soát, phòng ngừa vi phạm, bảo đảm tính tự nguyện, khách quan, công bằng và minh bạch trong toàn bộ quá trình hiến, lấy, ghép.
Ngăn chặn từ gốc nguy cơ mua bán, trục lợi
Một trong những nội dung đáng chú ý nhất của Luật là quy định 29 nhóm hành vi bị nghiêm cấm, tạo cơ sở pháp lý để kiểm soát các nguy cơ vi phạm trong một lĩnh vực đặc biệt nhạy cảm.
Theo đó, Luật cấm chiếm đoạt, mua bán mô, bộ phận cơ thể người và xác; cấm dụ dỗ, lừa dối, đe dọa, ép buộc người khác hiến. Việc lợi dụng quan hệ nuôi con nuôi, giám hộ, chăm sóc thay thế hoặc quan hệ lệ thuộc để lấy mô, bộ phận cơ thể cũng bị nghiêm cấm.
Luật đồng thời cấm lấy, ghép, sử dụng, lưu giữ mô, bộ phận cơ thể người vì mục đích thương mại; cấm quảng cáo, môi giới việc hiến, nhận vì lợi nhuận và cấm lợi dụng hoạt động điều phối để trục lợi. Đáng chú ý, hành vi tổ chức cho người Việt Nam ra nước ngoài mua bán bộ phận cơ thể, hoặc đưa người nước ngoài vào Việt Nam ghép trái quy định, cũng thuộc nhóm bị nghiêm cấm.
Ngoài ra, Luật cấm làm sai lệch kết quả xác định chết não, chết tuần hoàn; can thiệp trái phép vào cơ sở dữ liệu; sử dụng mô, tế bào vượt phạm vi đồng ý của người hiến hoặc nghiên cứu, thử nghiệm lâm sàng khi chưa được phê duyệt. Những quy định này thể hiện rõ quan điểm không để nghĩa cử nhân đạo bị biến thành hoạt động mua bán hay xâm phạm quyền con người.
Nâng độ tuổi hiến, bổ sung hình thức hiến sau chết tuần hoàn
Luật bổ sung việc hiến bộ phận cơ thể sau khi chết tuần hoàn, được định nghĩa là tình trạng mất chức năng tuần hoàn, hô hấp và không thể phục hồi. Hình thức này đã được nhiều quốc gia áp dụng an toàn trong nhiều năm, giúp tăng nguồn hiến từ người đã qua đời, giảm số người hiến còn sống và hạn chế nguy cơ mua bán, ép buộc.
Với người hiến khi còn sống, Luật nâng độ tuổi được hiến cho người không phải thành viên gia đình từ đủ 18 tuổi lên đủ 25 tuổi trở lên. Người từ đủ 18 đến dưới 25 tuổi chỉ được hiến cho thành viên gia đình.
Quy định này nhằm bảo đảm người hiến đã trưởng thành về nhận thức, độc lập trong quyết định và ít bị chi phối bởi áp lực kinh tế, gia đình. Luật cũng khẳng định không lấy mô không tái sinh, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi.
Quy trình kiểm soát được thiết kế nhiều lớp. Người hiến phải được tư vấn độc lập về pháp luật, sức khỏe và được đánh giá tâm lý, xã hội. Người đánh giá điều kiện hiến không được đồng thời là người chỉ định ghép hay người trực tiếp tư vấn.
Việc lấy chỉ được thực hiện khi có văn bản đồng ý của Hội đồng tư vấn lấy, ghép gồm chuyên gia y tế, pháp luật và tâm lý. Cơ quan công an, Ủy ban nhân dân phối hợp xác minh quan hệ nhân thân, nơi cư trú của người hiến và người nhận; trường hợp vợ chồng phải bảo đảm thời gian kết hôn tối thiểu.
Tuân thủ quy trình, tiêu chuẩn chuyên môn và bảo đảm tính độc lập
Nguyên tắc tự nguyện được xác lập là yêu cầu xuyên suốt. Người từ đủ 18 tuổi trở lên có quyền đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể và hiến xác, đồng thời có quyền thay đổi, hủy hoặc đăng ký lại.
Việc đăng ký hiến không đồng nghĩa với việc đương nhiên đủ điều kiện hiến. Người hiến hoặc người đại diện, cha đẻ, mẹ đẻ có quyền từ chối tại bất kỳ thời điểm nào; khi có biểu hiện không đồng thuận, việc lấy không được tiến hành.
Xác định chết não, chết tuần hoàn là khâu liên quan trực tiếp đến quyền sống và niềm tin của gia đình người hiến. Luật yêu cầu việc xác định tuân thủ quy trình, tiêu chuẩn chuyên môn và bảo đảm tính độc lập. Thành viên hội đồng xác định chết não không đồng thời là bác sĩ điều trị, người tư vấn hiến hay thành viên ê-kíp lấy, ghép đối với người hiến đó.
Luật cũng nghiêm cấm lấy mô, bộ phận cơ thể khi chưa rõ nguyên nhân tử vong hoặc có dấu hiệu bất thường, vi phạm pháp luật. Qua đó, lợi ích ghép tạng không được phép chi phối quyết định về tình trạng tử vong.
Điều phối thống nhất, dữ liệu minh bạch
Theo Luật, hoạt động hiến, ghép bộ phận cơ thể người được điều phối thống nhất trên phạm vi toàn quốc bởi cơ quan điều phối quốc gia, thông qua cơ sở dữ liệu chung, trừ các trường hợp luật định. Việc phân bổ không phân biệt điều kiện kinh tế, dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo, giới tính hay nơi cư trú.
Người bệnh chờ ghép được xem xét theo các nhóm tiêu chí rõ ràng: mức độ cấp thiết về y khoa, hiệu quả sau ghép; đặc điểm người bệnh, trong đó ưu tiên trẻ em và người đã từng hiến bộ phận cơ thể; thời gian chờ ghép.

Các bác sỹ thực hiện ca phẫu thuật ghép gan cho bệnh nhân. Ảnh - BV
Cha, mẹ, vợ, chồng, con, anh, chị, em ruột của người chết não, chết tuần hoàn đã hiến được ưu tiên nếu đang có tên trong danh sách chờ tại thời điểm hiến tặng. Các bộ phận còn lại phải được điều phối theo quy định chung.
Cơ sở dữ liệu về quản lý mô, bộ phận cơ thể người thuộc Cơ sở dữ liệu quốc gia về y tế, liên thông với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và hệ thống định danh điện tử. Mọi trường hợp hiến, ghép phải được cập nhật đầy đủ, kịp thời.
Thông tin của người hiến và người được ghép phải được mã hóa, bảo mật và bảo đảm ẩn danh khi công bố. Hành vi cố ý cập nhật sai thông tin về tiêu chí ưu tiên bị nghiêm cấm, nhằm khắc phục tình trạng điều phối tùy tiện, thiếu thống nhất.
Tri ân người hiến, bảo đảm nguồn lực thực thi
Luật quy định chính sách chăm sóc, phục hồi sức khỏe cho người hiến; người đã hiến bộ phận cơ thể được khám sức khỏe định kỳ và đóng bảo hiểm y tế. Với người hiến xác, cơ sở tiếp nhận phải phối hợp với gia đình tổ chức lễ truy điệu, khôi phục thẩm mỹ thi thể, tổ chức mai táng hoặc bàn giao thi thể, tro cốt theo nguyện vọng gia đình.
Nhà nước bảo đảm ngân sách cho truyền thông, vận hành cơ sở dữ liệu, điều phối, bảo quản, vận chuyển và chăm sóc người hiến. Luật cho phép thành lập quỹ hiến tạng theo quy định về quỹ xã hội, quỹ từ thiện, hỗ trợ các chi phí chưa được ngân sách và bảo hiểm y tế chi trả. Ngày 20/5 hằng năm được chọn là Ngày Tri ân người hiến mô, bộ phận cơ thể, nhằm tôn vinh người hiến, gia đình họ và lan tỏa nghĩa cử nhân đạo.

Tập thể y bác sỹ tri ân người hiến tạng. Ảnh - BV
Về tổ chức thực hiện, Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước, Bộ Y tế là cơ quan đầu mối. Luật dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/1/2028; cơ sở dữ liệu phải hoàn thành, vận hành trước ngày 31/12/2028. Các đăng ký hiến, thẻ đăng ký hiến và danh sách chờ ghép theo luật hiện hành tiếp tục có giá trị, bảo đảm hoạt động điều phối không bị gián đoạn.
Bằng một quy trình nghiêm ngặt từ khâu đăng ký đến điều phối, Luật hướng tới bảo vệ nghĩa cử hiến tặng, bảo đảm người bệnh được tiếp cận cơ hội ghép công bằng, đồng thời ngăn chặn mọi hành vi lợi dụng hoạt động nhân đạo để trục lợi./.