Khởi công Dự án Đầu tư bảo quản, tu bổ, phục hồi Điện Kính Thiên: Phục dựng dựa trên cơ sở khoa học và tính xác thực

Ngày 29/9, tại Khu di sản Trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội, TP Hà Nội long trọng tổ chức Lễ khởi công Dự án Đầu tư bảo quản, tu bổ, phục hồi Điện Kính Thiên. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm dự Lễ khởi công. Cùng dự có các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước, MTTQ Việt Nam, lãnh đạo các ban, bộ, ngành Trung ương và thành phố Hà Nội; các chuyên gia, nhà khoa học trong nước và quốc tế…

Trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội được UNESCO ghi danh Di sản thế giới năm 2010, hội tụ các giá trị nổi bật toàn cầu của di sản gắn với tính liên tục của một trung tâm quyền lực quốc gia suốt hơn 13 thế kỷ, được minh chứng bằng địa tầng văn hóa chồng xếp và các dấu tích kiến trúc còn lại trên mặt đất.

Trong không gian ấy, Điện Kính Thiên là Chính điện của Cấm thành Thăng Long thời Lê. Theo Đại Việt Sử ký toàn thư, điện được khởi dựng năm 1428 đời vua Lê Thái Tổ, hoàn thiện đời vua Lê Thánh Tông, trên nền các chính điện thời Lý - Trần. Đây là trung tâm quyền lực và không gian nghi lễ cung đình, là nơi thiết triều, cử hành đại lễ và đón sứ thần, là biểu trưng cao nhất của quyền lực quốc gia Đại Việt suốt các thế kỷ 15 - 18.

Quyết tâm gìn giữ, trao truyền cho thế hệ mai sau

Phát biểu tại buổi lễ, đồng chí Vũ Đại Thắng, Chủ tịch UBND TP Hà Nội khẳng định, Lễ khởi công Dự án Đầu tư bảo quản, tu bổ, phục hồi Điện Kính Thiên là dấu mốc quan trọng trên hành trình bảo tồn và phát huy giá trị Di sản thế giới; thể hiện quyết tâm chính trị cao của Đảng, Nhà nước và TP Hà Nội trong việc gìn giữ, trao truyền những giá trị lịch sử, văn hóa quý báu của dân tộc cho các thế hệ mai sau.

Việc bảo quản, tu bổ, phục hồi Điện Kính Thiên phải được thực hiện trên cơ sở khoa học, tôn trọng tối đa các yếu tố gốc, các cứ liệu khảo cổ, lịch sử và kết quả nghiên cứu liên ngành; đồng thời bảo vệ nguyên trạng các dấu tích khảo cổ đã được phát lộ.

Theo đồng chí Vũ Đại Thắng, lễ khởi công hôm nay là kết quả của hơn 15 năm nghiên cứu khảo cổ học, thư tịch và hợp tác quốc tế kể từ khi di sản được ghi danh. Các cuộc khai quật đã làm rõ địa tầng văn hóa dày khoảng 6 mét, nối tiếp từ thời tiền Thăng Long đến thời Nguyễn, cùng hệ thống nền móng Chính điện thời Lê. Ý kiến tư vấn của UNESCO, ICOMOS và các nhà khoa học đã tạo dựng cơ sở khoa học để triển khai dự án theo Văn kiện Nara, bảo đảm tính xác thực, tính toàn vẹn và sự hài hòa trong tổng thể khu di sản.

"TP Hà Nội luôn xác định, mọi bước đi phải đặt việc bảo tồn nguyên trạng di tích gốc và bảo vệ các tầng văn hóa khảo cổ lên hàng đầu; không can thiệp làm sai lệch dấu tích lịch sử; thực hiện đúng cam kết của Việt Nam với Công ước Di sản thế giới năm 1972 và các khuyến nghị của Ủy ban Di sản thế giới" - đồng chí Vũ Đại Thắng khẳng định.

Trong bài phát biểu tại buổi lễ, Giám đốc Trung tâm Di sản thế giới UNESCO Lazare Eloundou Assomo cũng khẳng định, sự kiện khởi công dự án là một dấu mốc lịch sử đối với công tác bảo tồn lâu dài Di sản thế giới Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long, đánh dấu một bước tiến quan trọng trong một quá trình lâu dài nhưng thiết yếu, bao gồm nghiên cứu khoa học, tư liệu hóa, tham vấn và đối thoại nhằm phục dựng Điện Kính Thiên và khu vực xung quanh.

Đây là một quá trình đối thoại mẫu mực, bắt đầu từ năm 2023, Trung tâm Di sản thế giới cùng Văn phòng UNESCO tại Hà Nội đã đồng hành và hỗ trợ ngay từ những bước đầu tiên cho đến quyết định thành công được Ủy ban Di sản thế giới thông qua vào tháng 7 vừa qua, tại kỳ họp diễn ra ở Hàn Quốc.

Sự kiện cũng là minh chứng cho thấy Việt Nam, kể từ khi phê chuẩn Công ước Di sản thế giới vào năm 1987, luôn coi trọng các tiêu chuẩn và uy tín của công ước, không chỉ với tư cách một quốc gia thành viên, mà còn là một thành viên tích cực và hiện đang giữ cương vị Phó Chủ tịch Ủy ban Di sản thế giới.

Theo Giám đốc Trung tâm Di sản thế giới UNESCO Lazare Eloundou Assomo, giá trị của Khu Di sản Trung tâm Thăng Long không chỉ nằm ở những di tích khảo cổ và các công trình lịch sử, mà còn nằm trong nhiều lớp lịch sử, ký ức và truyền thống mà những di tích ấy lưu giữ, cũng như mối liên hệ bền chặt của khu di sản với người dân Hà Nội.

Việc phục dựng Điện Kính Thiên được khởi động ngày hôm nay đánh dấu sự khởi đầu của một giai đoạn hợp tác mạnh mẽ hơn nữa giữa Việt Nam, UNESCO, ICOMOS và Ủy ban Di sản thế giới. Bởi Việt Nam đã đầu tư đáng kể để làm sâu sắc hơn sự hiểu biết về khu di sản, những nỗ lực này, cùng với việc tiếp tục đối thoại, sẽ vẫn đóng vai trò thiết yếu trong quá trình triển khai tiếp theo.

Có thể lượng hóa, kiểm chứng

Việc khởi công phục dựng Điện Kính Thiên diễn ra trong lúc Việt Nam đang đăng cai tổ chức Hội nghị Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về di sản và tính xác thực (từ ngày 27/9 đến 1/10/2026) nên càng thêm ý nghĩa.

Trong dự án bảo quản, tu bổ và phục dựng Điện Kính Thiên, Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội xác định 2 trụ cột quan trọng. Thứ nhất là bảo tồn nguyên trạng di tích gốc, bởi đây là tài sản vô giá do cha ông để lại, tạo nên tính xác thực của di sản; đồng thời bảo vệ tuyệt đối các tầng văn hóa dưới lòng đất để các thế hệ mai sau tiếp tục nghiên cứu.

Thứ hai là phục dựng Điện Kính Thiên trên cơ sở khoa học và tính xác thực. Toàn bộ quá trình phục dựng được thực hiện theo Văn kiện Nara về tính xác thực và các hướng dẫn chuyên môn của UNESCO, ICOMOS. Qua đó, việc phục dựng nhằm giải quyết bài toán diễn giải di sản, giúp du khách trong nước và quốc tế không chỉ nghe giới thiệu mà còn có thể tận mắt chiêm ngưỡng, cảm nhận không gian di sản.

Trong phiên thảo luận tại Hội nghị Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về Di sản và tính xác thực, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội Nguyễn Thanh Quang cũng có bài phát biểu mang chủ đề "Tái thiết khái niệm tính xác thực: Nghiên cứu về Điện Kính Thiên thúc đẩy việc phân loại tính xác thực trong thực tiễn di sản thế giới như thế nào".

"Từ thực tiễn, chúng tôi nhận thấy rằng, yếu tố có tính then chốt của hồ sơ phục dựng Chính điện Kính Thiên là giải pháp bảo tồn phát huy các dấu tích, tầng văn hóa khảo cổ học có chiều sâu lịch sử trên 1.300 năm vì đây mới thực sự là thuộc tính mang giá trị nổi bật toàn cầu (OUV) của di sản và làm thế nào để đánh giá được tính xác thực của dữ liệu phục dựng bởi đây là công trình diễn giải những thuộc tính của di sản" - ông Quang nói.

Ông Quang còn cho biết, Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội đã đề xuất thêm tiêu chí giá trị tự thân của hiện vật khảo cổ phát hiện tại đây, với những thông tin cụ thể về kỹ thuật công nghệ, cách thức, thời gian sử dụng và chủ nhân tạo tác ra chúng. Có 50 thành phần/chi tiết thuộc phần móng, thân và mái của kiến trúc Chính điện Kính Thiên được xác thực theo bộ công cụ, các thành phần kiến trúc này sẽ được kiểm soát mức độ tin cậy của thông tin, đảm bảo mỗi yếu tố đều có cơ sở dữ liệu và phương pháp xác thực rõ ràng. Những tiêu chí cụ thể được đưa ra giúp cho phương án kiến trúc phục dựng điện Kính Thiên không chỉ được xác thực rõ ràng mà còn có thể lượng hóa, kiểm chứng và minh bạch bằng cách chuyển hóa trên hệ thống bản vẽ thiết kế.

GS-TS Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, khẳng định, chủ trương phục dựng Điện Kính Thiên - một công trình kiến trúc văn hóa đặc biệt quan trọng trong cấu trúc tổng thể của Hoàng thành Thăng Long đã được chuẩn bị dựa trên những luận cứ vững chắc.

Theo giáo sư Kim, sự tin cậy và tính xác thực của việc phục dựng công trình dựa trên 4 trụ cột luận cứ khoa học. Thứ nhất là nguồn tư liệu văn bản phong phú, trong suốt 15 năm qua, các nhà khoa học đã khai thác gần như tuyệt đối các nguồn tư liệu lịch sử viết về Hoàng thành Thăng Long và các công trình kiến trúc qua nhiều thời kỳ.

Thứ hai là phát hiện khảo cổ học giá trị, đây được xem là 1 trong những căn cứ then chốt nhất, cung cấp các bằng chứng vật thể sống động minh chứng cho tính xác thực của di sản và riêng khu vực Điện Kính Thiên.

Thứ ba, nghiên cứu so sánh kiến trúc chuyên sâu, trong đó giới chuyên môn đã dày công so sánh kiến trúc Điện Kính Thiên với các công trình thời Lê còn tồn tại - những "mảnh ghép" quan trọng bảo đảm tính chân xác. Đồng thời, công tác nghiên cứu còn được mở rộng so sánh với các công trình cùng thời đại tại Việt Nam và trong khu vực.

Thứ tư là việc tuân thủ nghiêm ngặt tiêu chuẩn quốc tế: Dự án bám sát và đáp ứng chặt chẽ các tiêu chí, điều kiện khắt khe do UNESCO đề ra đối với di sản thế giới.

Đánh giá về độ sẵn sàng của hồ sơ, GS-TS Nguyễn Văn Kim chia sẻ con số đầy ấn tượng. Theo đó, đến nay, theo kết quả nghiên cứu của nhiều chuyên gia về kiến trúc và lịch sử, chúng ta đã bảo đảm được khoảng 74% giá trị về mặt dữ liệu và tiêu chí khoa học.

"Trong khi đó, một số công trình kiến trúc ở khu vực châu Á và thế giới đã được phục dựng trước đây chỉ đạt tiêu chí khoảng trên 50% (thông thường trên 50% là đã có thể chấp nhận được). Như vậy, tỷ lệ mà chúng ta chứng minh được trên thực tế để bảo đảm tính xác thực trong quá trình phục dựng Điện Kính Thiên là tương đối cao" - GS-TS Nguyễn Văn Kim khẳng định.

Nói về lộ trình triển khai trong thời gian tới, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia cho biết dự án sẽ được thực hiện cẩn trọng theo 2 giai đoạn: Giai đoạn 1: Trong 1 - 2 năm tới, các cơ quan chuyên môn sẽ tiếp tục khai quật, làm rõ hơn những giá trị kiến trúc còn nằm trong lòng đất nhằm hoàn thiện hồ sơ với tính chân xác tuyệt đối. Giai đoạn 2: Quá trình thi công sẽ liên tục tham vấn đội ngũ chuyên gia trong nước và quốc tế, tiếp thu các góp ý mang tính học thuật và cộng đồng để kịp thời điều chỉnh nếu có phát sinh.

Tầm nhìn Trục trung tâm Hoàng thành Thăng Long

Theo thông tin của Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội, việc bảo quản, tu bổ, phục hồi Điện Kính Thiên hướng tới mục tiêu rộng hơn việc tái hiện một công trình kiến trúc: từng bước khôi phục không gian trung tâm của Hoàng thành Thăng Long và làm sáng rõ các giá trị lịch sử, văn hóa của dân tộc. Phục dựng Chính điện Kính Thiên cùng không gian liên quan là nhiệm vụ quan trọng, mở đầu cho việc thực hiện tầm nhìn Trục trung tâm Hoàng thành Thăng Long đến năm 2035, trên nền tảng tầm nhìn 100 năm của Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội.

Dự án được chuẩn bị trên cơ sở 15 năm nghiên cứu liên ngành về lịch sử, khảo cổ học, kiến trúc, di sản phi vật thể và đối chiếu với các trường hợp trong khu vực. Quá trình này có sự tham gia của các nhà khoa học trong nước, quốc tế, cùng sự tham vấn chuyên sâu của UNESCO và ICOMOS.

Nhấn mạnh tầm vóc của dự án, GS-TS Nguyễn Văn Kim khẳng định đây không chỉ là bài toán kỹ thuật mà là một kỳ tích kết tinh từ trí tuệ và bản sắc dân tộc: "Mục tiêu là làm sao để công trình phục dựng đạt được giá trị chân xác cao nhất, thể hiện những nét tinh túy nhất của trí tuệ, văn hóa và bản sắc dân tộc Việt Nam. Việc này đòi hỏi nỗ lực chung sức liên ngành giữa các kiến trúc sư, chuyên gia xây dựng với các nhà khảo cổ học, lịch sử, nghệ thuật, mỹ thuật... để thực hiện công trình thật hoàn mỹ, đáp ứng nguyện vọng và khát vọng của Đảng, Nhà nước cũng như đông đảo nhân dân".