Khóc - cười cùng "Quân khu Nam Đồng" trên sân khấu

Sau một thời gian ngắn ra mắt khán giả, vở diễn Quân khu Nam Đồng của Nhà hát Tuổi Trẻ đã nhận được nhiều đánh giá tích cực. Gần nhất, vở diễn cũng được chọn là một trong những vở "khai màn" của Nhà hát trong năm mới 2026, vào ngày 11/1 vừa qua.

1. Khi Quân khu Nam Đồng bước từ trang sách của nhà văn Bình Ca lên sân khấu Nhà hát Tuổi Trẻ, câu chuyện không còn được kể bằng con chữ, mà bằng xúc cảm của những diễn viên, bằng ánh sáng, âm nhạc và không gian ký ức được thiết kế đầy sinh động. Ở đó, khán giả không chỉ xem một vở kịch, mà đi qua một hành trình cảm xúc, nơi tiếng cười hồn nhiên và những giọt nước mắt mặn chát cùng thời cuộc rơi xuống… như chính đời sống của một thế hệ lớn lên giữa chiến tranh.

Đáng nói, Quân khu Nam Đồng không chọn cách tái hiện chiến tranh bằng những đại cảnh dữ dội, mà bắt đầu từ những gì rất nhỏ: Một khu tập thể quân đội, những người mẹ, người vợ tảo tần, những đứa trẻ lớn lên thiếu vắng cha. Chính không gian sống đặc thù ấy - khu gia binh Nam Đồng - đã tạo nên chiều sâu cho câu chuyện. Đó là nơi chiến tranh không chỉ hiện diện nơi chiến trường xa, mà thấm vào từng bữa cơm, từng lớp học, từng cầu thang sắt han gỉ và cả những cuộc chia tay lặng lẽ.

Từ góc nhìn của người chuyển thể, nhà văn - biên kịch Phạm Ngọc Tiến cho biết, ông bị cuốn hút bởi sự khác biệt rất riêng của Nam Đồng so với nhiều khu tập thể khác ở Hà Nội những năm 1970. Đó là nơi hình thành một thế hệ con em quân đội mang lý tưởng tiếp nối cha anh, sẵn sàng lên đường khi tuổi đời còn rất trẻ.

"Nhiều người khi vừa học xong cấp 2 đã đăng ký nhập ngũ, và có người vĩnh viễn nằm lại ở tuổi đôi mươi. Chính điều đó tạo nên bản sắc riêng của Quân khu Nam Đồng" - ông chia sẻ.

Thực tế, việc chuyển thể Quân khu Nam Đồng từ tiểu thuyết sang kịch bản sân khấu không chỉ là rút gọn câu chuyện, mà là một quá trình chọn lọc ký ức. Trong khoảng 2 tháng, nhà biên kịch phải quyết định giữ lại chi tiết nào, bỏ đi chi tiết nào, để một không gian sân khấu hẹp có thể gánh được chiều dài thời gian, số phận và biến động của nhiều nhân vật.

Thách thức ấy được giải bằng ngôn ngữ dàn dựng của NSƯT Sĩ Tiến. Sân khấu 2 tầng do NSND Đỗ Doãn Bằng thiết kế trở thành "không gian ký ức" linh hoạt: Khi là lớp học thời bao cấp, khi là khu tập thể ồn ã tiếng trẻ con, lúc lại mở ra những chớp sáng gợi chiến trường. Sự chuyển cảnh nhanh, gọn, tiết chế đã giúp vở diễn giữ được nhịp điệu, đồng thời tạo điều kiện cho cảm xúc khán giả được dẫn dắt tự nhiên - từ cười đến lặng. Âm nhạc mộc mạc của nhạc sĩ Phùng Tiến Minh cũng góp phần quan trọng trong việc dẫn dắt cảm xúc.

2. Không phải ngẫu nhiên mà tiếng cười xuất hiện khá nhiều trong Quân khu Nam Đồng. Đó là tiếng cười của tuổi thơ tinh nghịch, của những trò nghịch ngợm vô tư, của đời sống khu tập thể đầy va chạm nhưng ấm áp tình người. Nhưng chính trên nền những tiếng cười ấy, bi kịch chiến tranh hiện lên rõ hơn, trong dáng đứng lặng im của người mẹ khi nhận tin dữ, trong khoảnh khắc những chàng trai trẻ khoác ba lô rời sân khấu, để lại khoảng trống không lời.

Nhà văn Phạm Ngọc Tiến cho biết, khi xem các buổi sơ duyệt và tổng duyệt, ông đã thực sự "chìm" vào những ký ức quen thuộc. Với ông, sân khấu là một thử thách lớn hơn nhiều so với điện ảnh, bởi chỉ với 7 - 8 cảnh diễn, không gian hạn chế, vở kịch vẫn phải kể được một câu chuyện kéo dài nhiều năm.

"Bước vào lĩnh vực sân khấu, tôi mới thấy nó khó hơn phim ảnh rất nhiều. Nhưng tôi rất hài lòng với cách dàn dựng đầy sáng tạo của đạo diễn Sĩ Tiến và lối diễn trẻ trung mà có nghề của các diễn viên Nhà hát Tuổi Trẻ", ông bộc bạch.

Trong vai trò đạo diễn dàn dựng, NSƯT Sĩ Tiến, Giám đốc Nhà hát Tuổi Trẻ, thừa nhận Quân khu Nam Đồng là một thử thách không nhỏ. Theo ông, để đưa tác phẩm văn học lên sân khấu, ê-kíp đã nhiều lần trao đổi với biên kịch Phạm Ngọc Tiến, cùng nhau lựa chọn những câu chuyện, những chi tiết tiêu biểu nhất nhằm khắc họa rõ tinh thần của một thế hệ thanh niên Hà Nội trưởng thành trong kháng chiến.

Trong khán phòng các đêm diễn, nhiều khán giả lớn tuổi, trong đó có những người từng là "nhân chứng sống" của Quân khu Nam Đồng, không giấu được xúc động. Là những người từng đi qua chiến tranh, họ có dịp gặp gỡ những khán giả trẻ - vốn chỉ chỉ biết giai đoạn ấy qua sách vở - ở một điểm chung: Sự đồng cảm. Quân khu Nam Đồng vì thế trở thành ký ức chung, nơi mỗi người soi thấy một phần gia đình, tuổi thơ và những mất mát đã làm nên chiều sâu của hòa bình hôm nay.

Khóc - cười cùng Quân khu Nam Đồng trên sân khấu, khán giả nhận ra rằng ký ức không bao giờ cũ. Khi được kể lại bằng sự tử tế và thấu cảm, ký ức trở thành chiếc cầu nối giữa các thế hệ, để quá khứ không chỉ được nhớ, mà còn được hiểu và trân trọng.