Kho ảnh Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp - "Kho báu" ký ức

Từ hàng chục nghìn bức ảnh được chụp trên khắp Đông Dương trong thế kỷ trước, Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (EFEO) đã hình thành một kho tư liệu đặc biệt về văn hóa, con người và đời sống xã hội nơi đây. Để rồi, trải qua những biến động của lịch sử, bộ sưu tập ấy bị chia tách, và rồi từng bước được kết nối trở lại trên không gian số sau gần bảy thập niên.

Với những tham luận của các chuyên gia Việt Nam và quốc tế tại Hội thảo khoa học Sưu tập tư liệu ảnh EFEO - Tiềm năng di sản, do Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phối hợp cùng Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (EFEO) và Văn phòng UNESCO tại Hà Nội tổ chức mới đây, hành trình dài hơn 1 thế kỷ của kho tư liệu đặc biệt này đã được nhìn lại từ nhiều góc độ mới.

Khởi nguồn của một kho tư liệu đặc biệt

Cuối thế kỷ 19, cùng với làn sóng nghiên cứu phương Đông của giới học giả phương Tây, Phái đoàn Khảo cổ thường trực tại Đông Dương được thành lập năm 1898 và sau đó phát triển thành Học viện Viễn Đông Bác cổ (École Française d'Extrême-Orient - EFEO), một thiết chế nghiên cứu chính thức của Nhà nước Pháp từ năm 1901.

Song song với các hoạt động khoa học, ngay từ khi mới thành lập, EFEO đã coi việc phát triển thư viện là một nhiệm vụ quan trọng, trong đó có tư liệu ảnh. Kho ảnh này gồm những bức chụp từ thời còn sử dụng phim kính, về sau là phim âm bản, trong khoảng thời gian từ năm 1860 đến 1957. Nguồn ảnh được đóng góp bởi các cơ quan hành chính tại Pháp và Đông Dương như Bộ Giáo dục Quốc dân, Phủ Toàn quyền Đông Dương, Phủ Thống sứ, Khâm sứ, Tòa Công sứ các tỉnh; cùng với sĩ quan quân đội Pháp, các nhà thám hiểm và nhà quản lý địa phương.Tuy nhiên, phần lớn tư liệu ảnh này là do các thành viên EFEO thực hiện.

Thống kê cho thấy, ngay khi mới thành lập, Thư viện EFEO đã nhận được nhiều bộ sưu tập ảnh của các thành viên EFEO, như giám đốc đầu tiên Louis Finot, quản thủ Bảo tàng Jean Commaille, kiến trúc sư Louis Bezacier, họa sĩ và nhà nghiên cứu tiền cổ Rene Merci, các nhà khảo cổ học Pierre Dupont, Jean-Yves Claeys, nhà nghiên cứu ngữ văn Maurice Durand cùng một số cộng sự người Việt Nam như Nguyễn Kim Thọ, Đinh Văn Nội. Bên cạnh đó, cũng phải kể tới một số lượng lớn các bưu ảnh (carte postale). Những tư liệu này về sau đã trở thành di sản quý giá đối với các nghiên cứu về lịch sử, dân tộc học, con người, văn hóa, tôn giáo và kiến trúc.

Đặc biệt, từ những năm 1920, EFEO đã sử dụng ảnh chụp từ trên không do Không quân Đông Dương thực hiện. Những bức ảnh này có giá trị rất lớn đối với khảo cổ học và được các nhà nghiên cứu khai thác rộng rãi trong việc khảo sát di tích tại miền Trung Việt Nam, Campuchia và nhiều khu vực khác. Bên cạnh đó, các bức không ảnh cùng các phân tích đi kèm còn mở ra những hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu địa lý, góp phần nâng cao tính ứng dụng thực tiễn của nhiều công trình khoa học đương thời.

Tiếp đó, năm 1921, EFEO triển khai một chương trình ảnh quy mô lớn nhằm giới thiệu Viện tại Triển lãm Thuộc địa Marseille. Nhiều đợt chụp ảnh mới được thực hiện tại các bảo tàng ở Phnom Penh, Hà Nội và Tourane (Đà Nẵng), đồng thời mở rộng sang Campuchia, đặc biệt tại khu vực Angkor. Cũng khoảng thời gian này, bộ sưu tập còn được bổ sung những tư liệu quan trọng về các phù điêu và bức khắc lịch sử tại Angkor Wat do nhiếp ảnh gia nổi tiếng Leon Busy thực hiện. Ngoài ra, kho ảnh còn lưu giữ một số hình ảnh thời kỳ đầu về Angkor cùng các bản in từ những âm bản do nhiếp ảnh gia người Scotland John Thomson thực hiện trong các chuyến đi ở Trung Quốc và Đông Dương từ thập niên 1860.

Đặc biệt, tại trụ sở số 26 đại lộ Carreau (nay là phố Lý Thường Kiệt, Hà Nội), EFEO đã xây dựng một Phòng ảnh chuyên trách phục vụ công tác phục chế, bảo quản và lưu trữ phim, ảnh, microfilm, với nhiều thiết bị hiện đại vào thời điểm đó. Bộ phận này do nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp Jean Manikus phụ trách. Năm 1938, Jean Manikus được cử sang Pháp nghiên cứu cách tổ chức các phòng xử lý ảnh và hệ thống lưu trữ tại các bảo tàng quốc gia, từ đó giúp kho ảnh của EFEO được quản lý rất bài bản. Chuyên gia này cũng thường xuyên thực hiện các chuyến phóng sự ảnh tại Đông Dương. Ngoài ra, một số nhiếp ảnh gia và nhân viên của Cơ quan Kinh tế Đông Dương hay các cơ quan thuộc Chính quyền Toàn quyền Đông Dương cũng tham gia đóng góp cho kho ảnh này theo đặt hàng.

Từ sự chia tách kho ảnh đến cổng dữ liệu ảnh chung

Đáng chú ý, Hiệp định Geneve tháng 7/1954 đã tạo ra một bước ngoặt đối với kho tư liệu ảnh của EFEO. Theo TS Isabelle Poujol, chuyên gia của EFEO tại Paris, một kho ảnh mới đã được hình thành từ 30.206 bức ảnh dán trên phiếu được chuyển từ phòng tư liệu ảnh ở Hà Nội vào Sài Gòn. Nhiều khả năng một phần trong số này sau đó tiếp tục được đưa sang Paris, nơi EFEO chính thức đặt trụ sở từ cuối năm 1954. Như lời ông, từ thời điểm này, 2 bộ sưu tập tại Paris và Việt Nam được tiếp tục bổ sung độc lập và tồn tại song song, dù cùng xuất phát từ một nguồn gốc chung.

Tại Hà Nội, cuối năm 1957, phía EFEO đã bàn giao lại cho chính quyền Việt Nam toàn bộ các hiện vật ở Bảo tàng Louis Finot (nay là Bảo tàng Lịch sử Quốc gia), sách, tài liệu và các dạng tư liệu khác, trong đó có phim ảnh. Phần thư viện của EFEO còn lại tại Hà Nội sau đó được tiếp nhận và quản lý qua các cơ quan khoa học của Nhà nước. Đến năm 1966, kho ảnh thuộc Thư viện EFEO hầu như được bàn giao toàn bộ cho Thư viện Khoa học Xã hội và tiếp tục được kế thừa khi Viện Thông tin Khoa học xã hội được thành lập năm 1975.

Ảnh chụp hoạt động khảo cổ tại Di tích Óc Eo năm 1944 của EFEO

Theo ông Ngô Thế Long, chuyên gia của Viện Thông tin Khoa học xã hội, từ năm 1995, công tác kiểm kê và số hóa kho ảnh, kho phim của EFEO được triển khai. Đến cuối năm 1998, kết quả kiểm kê cho thấy kho ảnh có 58.003 bức theo số đăng ký và 35.424 bức ngoài số đăng ký (số này chủ yếu là ảnh chất lượng kém hoặc trùng bản). Ngoài ra còn có khoảng 28.000 bưu ảnh về Đông Dương chưa có trong sổ đăng ký. Phần lớn số tư liệu này thuộc phông ảnh của EFEO, cùng khoảng 13.000 bức ảnh được bổ sung sau này từ Thông tấn xã Việt Nam và một số nhà khoa học gửi tặng.

Cơ sở dữ liệu ảnh của EFEO bao quát nhiều chủ đề, trong đó có ảnh các tỉnh (4.000), bảo tàng (2.000), di tích Chămpa (2.000), dân tộc (1.800), công trình văn hóa (1.500), bản đồ, văn khắc và bia ký nghệ thuật Việt Nam (900), công nghiệp (400)... Bên cạnh đó, kho tư liệu còn lưu giữ 25.750 tấm phim nhựa và phim kính, 3.107 phim đèn chiếu cùng 5.776 cuộn microfilm.

Trong khi đó, kho ảnh của EFEO tại Paris, ngoài đóng góp của một số nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp, bộ sưu tập chủ yếu được hình thành qua nhiều năm từ ảnh do các nhà nghiên cứu thực hiện và các nguồn hiến tặng. Do lịch sử hình thành và sứ mệnh của Viện, đa số ảnh của bộ sưu tập là về Campuchia (khoảng 27.000 ảnh) và Việt Nam (10.096 tư liệu), tiếp theo là Lào với khoảng 3.000 ảnh. Việc thành lập các trung tâm mới từ thập niên 1950 tại Indonesia, Ấn Độ, Thái Lan, Trung Quốc... cũng góp phần mở rộng và đa dạng kho tư liệu ảnh này.

Để rồi, cơ hội "tái hợp" kho tư liệu này cũng dần mở ra. Năm 2003, tròn 10 năm sau khi Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (EFEO) trở lại Việt Nam, các chuyên gia của EFEO bắt đầu làm việc với Viện Thông tin Khoa học xã hội về một dự án khai thác và phát huy giá trị các bộ sưu tập ảnh. Từ đó, ý tưởng xây dựng một cổng dữ liệu trực tuyến chung dần được hình thành.

Đến tháng 2/2023, cổng dữ liệu ảnh chung chính thức đi vào hoạt động, cho phép truy cập khoảng 54.000 bức ảnh. Đây là lần đầu tiên nhiều nhóm ảnh vốn cùng một phông tư liệu nhưng bị chia tách bởi lịch sử được kết nối trên cùng một nền tảng số, sau khi dự án vượt qua nhiều thách thức trong quá trình số hóa và xây dựng cơ sở dữ liệu.

"Các bộ sưu tập lịch sử hiện được lưu giữ tại Viện Thông tin Khoa học xã hội ở Hà Nội và tại Thư viện ảnh của Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp ở Paris, trên nhiều phương diện, có tính bổ trợ cho nhau. Chính lịch sử đã tạo nên 2 bộ sưu tập này, vốn ban đầu chỉ là 1 bộ sưu tập thống nhất" - GS Nicolas Fieve, Giám đốc EFEO tại Paris, cho biết- "Hợp lại, 2 thư viện ảnh tạo thành 1 nguồn tư liệu đặc biệt phong phú và độc nhất vô nhị về Việt Nam trong nửa đầu thế kỷ 19 - một di sản xứng đáng được giới thiệu và phát huy rộng rãi".

Và ông khẳng định: "Nhờ những nỗ lực chung của chúng ta, nguồn tư liệu ảnh này vẫn tiếp tục sống động. Giờ đây, chúng có thể được tiếp cận trong tính toàn vẹn của mình, đem lại lợi ích to lớn cho các nhà nghiên cứu cũng như công chúng".

(Còn tiếp)