THỂ THAO VÀ VĂN HÓA - LONGFORM

Triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, yêu cầu phổ cập kỹ năng số, phát triển công dân số và xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh đang đặt ra những đòi hỏi thiết thực từ cơ sở. Trong dòng chảy ấy, người cao tuổi ở khu vực nông thôn - nhóm đối tượng tiếp cận nhanh với điện thoại thông minh nhưng dễ bị tổn thương trước tin giả và các chiêu trò lừa đảo trực tuyến - rất cần sự đồng hành, dẫn dắt kịp thời.

Tại xã Tây Đô (tỉnh Thanh Hóa), cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết số 57 gắn với Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa năm 2026, cấp ủy, chính quyền địa phương đã chọn cách làm gần dân, sát dân: đưa Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số về tận từng nhà văn hóa thôn, kết nối hài hòa chuẩn mực ứng xử mạng với đạo lý gia đình và hệ giá trị văn hóa truyền thống.

Thể thao và Văn hóa (TTXVN) trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc loạt phóng sự 2 bài ghi nhận trực tiếp từ cơ sở về hành trình bồi đắp "lá chắn" nhận thức và nối dài "nếp nhà" trên không gian mạng của người cao tuổi miền quê Tây Đô.

KHI NGƯỜI CAO TUỔI MIỀN DI SẢN BƯỚC VÀO KHÔNG GIAN SỐ

Nhịp sống số gõ cửa từng nếp nhà vùng quê Tây Đô

Giữa tiết trời đầu Đông se lạnh, về với vùng đất giàu trầm tích lịch sử và văn hóa Tây Đô, tỉnh Thanh Hóa, phóng viên Thể thao và Văn hóa (TTXVN) cảm nhận rõ không khí rộn ràng hơn thường lệ tại khoảng sân Nhà văn hóa thôn Phú Yên. Có mặt ở cơ sở từ sớm để ghi nhận công tác tuyên truyền về văn hóa và xây dựng môi trường văn minh, lành mạnh, chúng tôi bắt gặp một lát cắt rất đỗi sinh động của nông thôn thời chuyển đổi số. Dưới hiên nhà khang trang, từng tốp các cụ ông, cụ bà tóc đã điểm bạc đang chụm đầu bên những chiếc điện thoại thông minh, người chỉnh lại cặp kính lão, người khẽ vuốt màn hình cảm ứng, rôm rả bàn luận về bản tin thời sự vừa cập nhật.

Ở vùng quê vốn nổi tiếng với truyền thống hiếu học, trọng nghĩa tình và gìn giữ nếp nhà này, nhịp sống hiện đại đang len lỏi vào từng ngõ xóm một cách tự nhiên. Nếu như vài năm trước, chiếc điện thoại di động đối với phần lớn người cao tuổi ở thôn Phú Yên chỉ là phương tiện bấm số đơn thuần để nghe - gọi hỏi thăm con cháu đi làm ăn xa, thì nay, điện thoại thông minh kết nối mạng internet đã trở thành người bạn đồng hành mỗi ngày. Từ thông báo lịch họp thôn, tin tức thời sự trong nước và quốc tế, cho đến các chuyên mục hướng dẫn chăm sóc sức khỏe tuổi già hay những làn điệu dân ca, chèo cổ, tất cả đều nằm gọn trong lòng bàn tay.

Sự chuyển dịch âm thầm nhưng sâu rộng ấy chính là biểu hiện sinh động của quá trình chuyển đổi số đang lan tỏa mạnh mẽ tới từng địa bàn dân cư. Đặc biệt, kể từ khi Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 57 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, yêu cầu phổ cập kỹ năng số, phát triển công dân số và xây dựng văn hóa số lành mạnh đã được đặt ra như một nhiệm vụ xuyên suốt, toàn diện. Nghị quyết nhấn mạnh quan điểm lấy người dân làm trung tâm, là chủ thể, nguồn lực và động lực của chuyển đổi số, bảo đảm mọi tầng lớp nhân dân đều được thụ hưởng thành quả công nghệ và không ai bị bỏ lại phía sau trên hành trình bước vào kỷ nguyên mới.

Thế nhưng, khi quan sát kỹ đời sống số của người cao tuổi ở nông thôn, bên cạnh niềm vui kết nối rộng mở là một thực tế đáng suy ngẫm. Tốc độ tiếp cận thiết bị công nghệ của người lớn tuổi diễn ra nhanh hơn nhiều so với tốc độ trang bị kiến thức, kỹ năng tự bảo vệ mình trên không gian mạng. Giữa một "biển" thông tin đan xen thật - giả, tốt - xấu, người cao tuổi ở thôn Phú Yên cũng như nhiều vùng quê khác rất cần những người dẫn đường tận tâm để bước vào thế giới số một cách vững vàng, an toàn và văn minh.

Niềm vui tuổi xế chiều bên chiếc màn hình nhỏ

Bước vào bên trong hội trường Nhà văn hóa thôn Phú Yên, không khí buổi tuyên truyền Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số diễn ra ấm cúng, cởi mở như một buổi sinh hoạt cộng đồng thân tình. Hơn nửa số ghế ngồi trong hội trường là các bác, các cụ thuộc Chi hội Người cao tuổi và hội viên các đoàn thể của thôn. Trên bàn, bên cạnh ấm trà xanh còn bốc khói nhẹ là những tập tài liệu tuyên truyền được in chữ rõ ràng, dễ đọc để phù hợp với thị lực của người lớn tuổi.

Ngồi ở hàng ghế đầu, bà Vũ Thị Hội, người dân thôn Phú Yên, chăm chú lật giở từng trang tài liệu vừa được cán bộ Phòng Văn hóa - Xã hội xã Tây Đô phát tận tay. Ở tuổi ngoài sáu mươi, nét mặt phúc hậu và giọng nói rành rọt, bà Hội niềm nở trò chuyện cùng phóng viên Báo Thể thao và Văn hóa về thói quen sử dụng công nghệ hằng ngày của mình. Bà kể, trước đây khi các con mua tặng chiếc điện thoại thông minh, bà cũng e dè vì sợ khó dùng, sợ bấm nhầm hỏng máy. Nhưng rồi được con cháu hướng dẫn từng thao tác cơ bản, cộng thêm sự tò mò muốn tìm hiểu thế giới xung quanh, bà dần làm chủ được thiết bị.

Chia sẻ về giá trị thiết thực mà công nghệ số mang lại cho đời sống tinh thần của bản thân, bà Vũ Thị Hội bộc bạch rất chân thành: "Tôi dùng điện thoại thông minh và mạng xã hội chủ yếu để đọc báo hằng ngày, xem những video mang tính giải trí. Với tôi, lợi ích lớn nhất mà công nghệ số mang lại là giúp mình nâng cao nhận thức về mọi mặt của đời sống xã hội, hiểu thêm những điều nên làm và không nên làm trong cuộc sống".

Lời tâm sự giản dị của bà Hội chạm đúng vào nhu cầu tự thân rất đẹp của người cao tuổi nông thôn hôm nay. Với các cụ, tuổi già không đồng nghĩa với việc khép mình sau lũy tre làng hay đứng ngoài dòng chảy thông tin của đất nước. Qua màn hình điện thoại, bà Hội và nhiều người cao tuổi trong thôn nắm bắt kịp thời các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, theo dõi sự đổi thay của quê hương Thanh Hóa, đồng thời tìm thấy niềm vui thư giãn nhẹ nhàng sau những giờ trông nom nhà cửa, vườn tược hay quây quần bên con cháu.

Cùng ngồi cạnh bà Hội, nhiều cụ ông, cụ bà cũng hào hứng chia sẻ với chúng tôi những câu chuyện đời thường gắn với chiếc điện thoại thông minh. Có cụ khoe nhờ mạng xã hội mà mỗi tối đều được nhìn thấy mặt cháu nội đang học đại học ngoài Hà Nội; có cụ lại tâm đắc vì học được cách phòng bệnh huyết áp, xương khớp từ các kênh truyền thông chính thống; có cụ vui vì dễ dàng cập nhật thông tin thời tiết, mùa vụ để nhắc nhở con cái trong nhà chủ động sản xuất. Công nghệ số, khi được sử dụng đúng mục đích, thực sự đã trở thành nhịp cầu nối dài niềm vui, giúp đời sống tinh thần của người cao tuổi miền quê Tây Đô thêm phong phú, gắn kết.

"Con dao hai lưỡi" và những cạm bẫy vô hình trên mạng

Tuy nhiên, niềm vui khám phá không gian mạng của người cao tuổi không phải lúc nào cũng bằng phẳng. Khi báo cáo viên của xã Tây Đô trình bày những tình huống thực tế về tin giả, thông tin sai lệch, lời bình luận thiếu chuẩn mực và các thủ đoạn lừa đảo trực tuyến đang nhắm vào người lớn tuổi, cả hội trường Nhà văn hóa thôn Phú Yên bỗng trầm lắng hẳn xuống. Nhiều cái gật đầu đồng cảm, nhiều ánh mắt chăm chú dõi theo từng ví dụ cụ thể như thể vừa nhận ra chính hình bóng quen thuộc của bản thân hoặc người thân xung quanh.

Bên lề hội nghị, ông Trịnh Ngọc Cần, một người cao tuổi ở thôn Phú Yên, trầm ngâm trò chuyện với phóng viên Báo Thể thao và Văn hóa với vẻ mặt đầy suy tư. Ông Cần cho biết, trước đây ông sử dụng mạng xã hội khá vô tư, cứ thấy bài viết nào hiện lên trên màn hình hoặc người quen gửi qua tin nhắn là mở ra xem, hoàn toàn chưa hình dung hết sự phức tạp của môi trường trực tuyến.

Nhìn nhận lại quá trình tiếp cận mạng xã hội của mình sau khi nghe cán bộ xã phân tích cặn kẽ, ông Trịnh Ngọc Cần thẳng thắn chia sẻ: "Khi dùng mạng xã hội, trước đây tôi không nghĩ nó lại mang đến cho người dùng như mình những rủi ro như lừa đảo trực tuyến, dụ dỗ... Chỉ đến khi được cán bộ xuống tận thôn để tuyên truyền, tôi mới hiểu ra. Từ đó mình nâng cao nhận thức, biết phân biệt tốt - xấu, chủ động phòng tránh. Nếu không tỉnh táo, không nâng cao ý thức thì nguy cơ người cao tuổi gặp rủi ro trên mạng là rất lớn".

Câu chuyện của ông Cần cũng là nỗi trăn trở chung của nhiều bậc cao niên nơi đây. Trên thực tế, người cao tuổi thường mang tâm lý tin người, trọng tình cảm và dễ xúc động trước những lời chào mời ngọt ngào, những thông tin giật gân đánh vào tâm lý lo lắng về sức khỏe, tài sản hay sự an toàn của con cháu. Kẻ xấu trên không gian mạng lại triệt để lợi dụng chính sự cả tin và hạn chế về kỹ năng công nghệ của người lớn tuổi để giăng bẫy: từ quảng cáo thực phẩm chức năng "thần dược" không rõ nguồn gốc, kêu gọi tham gia các hội nhóm đầu tư ảo, cho đến giả danh cơ quan công an, viện kiểm sát gọi điện đe dọa, thao túng tâm lý nhằm chiếm đoạt tiền tiết kiệm cả đời của các cụ.

Không chỉ đối diện với rủi ro lừa đảo tài chính, việc thiếu kỹ năng kiểm chứng thông tin còn dễ khiến người cao tuổi vô tình trở thành mắt xích lan truyền tin giả hoặc vướng vào những tranh cãi không đáng có trên mạng xã hội. Ngồi cạnh ông Cần, ông Nguyễn Ngọc Du, người dân thôn Phú Yên, vừa cẩn thận ghi chép những lưu ý chính vào cuốn sổ tay nhỏ vừa trao đổi với chúng tôi. Ông Du tâm sự, trước kia nhiều khi thấy trên mạng đăng tải những thông tin giật gân về dịch bệnh, thiên tai hay chuyện đời tư của người khác, một số bà con vì nghĩ đơn giản là "chia sẻ để mọi người cùng biết mà tránh" nên bấm nút chuyển tiếp ngay lập tức mà không hề kiểm tra nguồn tin.

Qua buổi tuyên truyền ngay tại nhà văn hóa thôn, ông Nguyễn Ngọc Du đúc rút cho mình những nguyên tắc rất rõ ràng: "Được cán bộ xã giải thích cặn kẽ từng quy tắc ứng xử trên môi trường số, chúng tôi mới thấy mình cần phải cẩn trọng hơn rất nhiều khi lên mạng. Thông tin nào chưa được cơ quan chức năng kiểm chứng thì tuyệt đối không chia sẻ bừa bãi; khi bình luận phải giữ lời lẽ lịch sự, tôn trọng danh dự người khác; còn gặp các cuộc gọi lạ, đường link lạ yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân hay chuyển tiền thì phải cảnh giác cao độ, hỏi ngay ý kiến con cháu hoặc cán bộ thôn. Những kiến thức này rất thiết thực với người cao tuổi ở nông thôn".

Đặt con người ở vị trí trung tâm của Nghị quyết 57

Lắng nghe những chia sẻ mộc mạc nhưng sâu sắc của bà Hội, ông Cần, ông Du ngay tại Nhà văn hóa thôn Phú Yên, chúng tôi càng thấm thía ý nghĩa nhân văn của việc đưa Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số về tận cơ sở trong bối cảnh toàn Đảng, toàn dân đang nỗ lực triển khai Nghị quyết số 57 của Bộ Chính trị.

Nhìn từ góc độ phát triển xã hội, Nghị quyết số 57 không chỉ mở đường cho những đột phá về hạ tầng viễn thông, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo hay kinh tế số, mà còn đặt ra một yêu cầu mang tính nền tảng: xây dựng xã hội số văn minh, an toàn, lành mạnh, nơi mỗi công dân đều được trang bị năng lực số và ý thức thượng tôn pháp luật, chuẩn mực đạo đức trên không gian mạng. Bởi lẽ, hạ tầng công nghệ có hiện đại đến đâu nhưng nếu con người - chủ thể sử dụng công nghệ - thiếu kỹ năng sàng lọc và thiếu văn hóa ứng xử, thì không gian mạng rất dễ trở thành mảnh đất màu mỡ cho tin giả, sự lệch chuẩn đạo đức và tội phạm công nghệ cao hoành hành.

“Ở địa bàn nông thôn như xã Tây Đô, người cao tuổi chiếm tỷ lệ không nhỏ trong cơ cấu dân cư và giữ vị thế tinh thần đặc biệt quan trọng trong mỗi gia đình, dòng họ”, ông Trịnh Hồng Trầm, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Tây Đô nói. “Các cụ là người giữ gìn gia phong, là tấm gương để con cháu noi theo trong cách ăn, tiếng nói, lối ứng xử hằng ngày. Khi người cao tuổi được trang bị "lá chắn" nhận thức trên không gian số, lợi ích mang lại không chỉ dừng ở việc bảo vệ chính các cụ khỏi những rủi ro lừa đảo hay thông tin xấu độc, mà còn tạo ra hiệu ứng lan tỏa tích cực trong từng mái ấm. Một người ông, người bà biết kiểm chứng thông tin trước khi chia sẻ, biết giữ thái độ điềm đạm, chuẩn mực khi tham gia mạng xã hội sẽ trở thành điểm tựa tỉnh táo nhắc nhở con cháu sống có trách nhiệm hơn trên môi trường trực tuyến”.

Hơn thế nữa, theo ông Trầm, việc trực tiếp đến với người cao tuổi tại nhà văn hóa thôn còn cho thấy sự thấu hiểu tâm lý đặc thù của người dân cơ sở. Người lớn tuổi ở nông thôn thường ngại đọc các văn bản hành chính dài dòng, khó tiếp thu qua những kênh hướng dẫn thuần túy trực tuyến. Chỉ khi có sự gặp gỡ trực tiếp, đối thoại chân tình, giải thích bằng ngôn ngữ đời thường gần gũi, những chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước mới thực sự thẩm thấu, biến thành nhận thức tự giác và hành động cụ thể.