THỂ THAO VÀ VĂN HÓA - LONGFORM

Đến Thành Nhà Hồ, xã Tây Đô, tỉnh Thanh Hóa, khách tham quan dễ nhận ra những cổng thành và bức tường đá đồ sộ còn lại từ kinh đô xây dựng năm 1397. Nhưng lịch sử của công trình không dừng ở phần kiến trúc đang hiện hữu. Qua nhiều đợt khảo cổ, những nền móng, vật liệu xây dựng và hiện vật được tìm thấy đã cung cấp thêm thông tin về quy hoạch kinh đô, hoạt động của các công trình và đời sống dưới triều Hồ. Một phần quan trọng của di sản vì thế nằm trong các hồ sơ nghiên cứu, bản vẽ, hình ảnh và tư liệu được tích lũy qua nhiều năm.

Hơn 10.000 hiện vật được số hóa

Từ sau khi Thành Nhà Hồ được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa thế giới năm 2011, hoạt động nghiên cứu khảo cổ tiếp tục được thực hiện ở nhiều vị trí quan trọng, trong đó có khu nội thành, khu vực Chính điện, Đông - Tây Thái miếu, đường Hoàng gia và đàn tế Nam Giao. Các cuộc thám sát, khai quật từng bước làm rõ dấu tích kiến trúc vốn đã bị biến đổi hoặc mất đi qua thời gian. Cùng với hiện vật thu được, mỗi cuộc nghiên cứu để lại ảnh hiện trạng, bản vẽ mặt bằng, nhật ký khảo cổ và những tài liệu chuyên môn liên quan. Đây là nguồn tư liệu cần được quản lý lâu dài, phục vụ cả việc bảo quản hiện vật và nghiên cứu tổng thể kinh đô xưa.

Theo thông tin về hoạt động bảo tồn tại di sản, tính đến tháng 10/2026, đơn vị quản lý Thành Nhà Hồ đã phối hợp với Viện Khảo cổ học và các chuyên gia quốc tế số hóa hơn 10.000 hiện vật. Quá trình này gồm chụp ảnh, đánh số, cập nhật thông tin, liên kết hiện vật với những tư liệu sử học và lưu trữ dưới dạng điện tử. Hồ sơ khoa học cũng được lập cho các cụm di tích khai quật. Công việc tạo thêm điều kiện để cán bộ chuyên môn tra cứu một hiện vật cùng những thông tin về địa điểm phát hiện, nhóm vật liệu và kết quả nghiên cứu có liên quan.

Trao đổi với phóng viên Báo Thể thao và Văn hóa, ông Trịnh Hữu Anh, Phó Giám đốc Ban Quản lý Di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa, cho biết: “Kết quả này cho phép tập hợp những nguồn tư liệu đã được hình thành qua nhiều giai đoạn nghiên cứu. Khi tìm hiểu một nhóm vật liệu kiến trúc, cán bộ chuyên môn có thể tra cứu thông tin về hiện vật, đối chiếu với vị trí phát hiện và những tư liệu liên quan. Các hồ sơ điện tử cũng hỗ trợ công tác kiểm kê, quản lý hiện vật và chuẩn bị nội dung cho hoạt động trưng bày”.

Nhiều hiện vật tiêu biểu cũng đã được tuyển chọn, bảo quản và đưa vào Nhà trưng bày Di sản Thành Nhà Hồ. Tại đây, hiện vật gốc kết hợp với hình ảnh, nội dung giới thiệu để giúp công chúng tìm hiểu về vật liệu kiến trúc và đời sống kinh đô cuối thế kỷ XIV. Trong khi hoạt động trưng bày đưa kết quả nghiên cứu đến gần người xem, hệ thống hồ sơ điện tử hỗ trợ phần việc phía sau: lưu giữ thông tin, xác định mối liên hệ giữa hiện vật và bối cảnh khảo cổ, chuẩn bị những tư liệu cần thiết cho các hình thức giới thiệu di sản về sau.

Những dấu tích mới từ đàn tế Nam Giao

Đàn tế Nam Giao là một trong những địa điểm khảo cổ quan trọng trong quần thể Thành Nhà Hồ. Qua các đợt nghiên cứu, các nhà khảo cổ từng bước nhận diện hệ thống nền móng, cấu trúc kiến trúc và những dấu tích liên quan đến hoạt động nghi lễ của kinh đô Tây Đô. Mỗi lần mở rộng diện tích khai quật đều bổ sung thêm tư liệu cho việc tìm hiểu quy mô và cách tổ chức không gian của công trình, đồng thời đặt ra khối lượng công việc đáng kể trong ghi chép, đo vẽ, chụp ảnh và bảo quản hồ sơ.

Trong giai đoạn 2025-2026, Viện Khảo cổ học phối hợp với đơn vị bảo tồn Thành Nhà Hồ thực hiện đợt khai quật lần thứ năm tại đàn tế Nam Giao. Cuộc khai quật được triển khai trên diện tích 9.909 m² với 94 hố, tập trung làm rõ khu vực cấp nền thứ tư và thứ năm. Các hố được bố trí theo những dải Bắc - Nam, mở rộng theo hướng Đông - Tây để xác định mặt bằng và ranh giới các cấp nền. Riêng khu vực cấp nền thứ tư có 46 hố, tập trung chủ yếu ở hai bên đường thần đạo.

Kết quả nghiên cứu công bố tháng 9/2026 cung cấp thêm thông tin về quy mô và kết cấu của hai cấp nền thấp nhất trong tổng thể năm cấp nền đàn tế. Tại phía Tây cấp nền thứ tư, các nhà khảo cổ phát hiện cụm kiến trúc gồm bốn đơn nguyên, trong đó dấu tích công trình chính có diện tích khoảng 190 m². Những dấu tích này bổ sung căn cứ để tìm hiểu cách bố trí không gian kiến trúc tại khu vực nội đàn. Khi đặt cạnh kết quả của bốn đợt khai quật trước, các phát hiện mới góp phần làm rõ thêm diện mạo công trình nghi lễ quan trọng dưới triều Hồ.

Tại Thành Nhà Hồ, một số dấu tích khảo cổ ở khu vực Hoàng thành, La Thành, đàn tế Nam Giao và đường Hoàng gia được bảo tồn tại vị trí phát hiện, kết hợp với mái che và bảng giới thiệu. Những nền móng, vật liệu và cấu trúc còn lại giúp người tham quan hình dung phần nào các công trình đã tồn tại trong kinh đô xưa. Phía sau những điểm trưng bày tại chỗ là hệ thống hồ sơ phục vụ nghiên cứu, bảo quản và giải thích khoa học. Nhờ sự kết nối giữa dấu tích thực địa với tư liệu khảo cổ, câu chuyện về những kiến trúc đã mất có thêm căn cứ để được giới thiệu tới công chúng.

Lưu giữ dữ liệu để bảo vệ tường thành đá

Cùng với những dấu tích dưới lòng đất, hệ thống tường thành đá là thành phần kiến trúc đặc biệt quan trọng của Di sản Thành Nhà Hồ. Tồn tại qua hơn sáu thế kỷ, các bức tường và cổng thành chịu tác động thường xuyên của thời tiết, thiên tai và môi trường. Công tác khảo sát, theo dõi hiện trạng vì vậy được đơn vị quản lý quan tâm song hành với bảo vệ, tu bổ công trình. Một trong những yêu cầu của quá trình này là có đủ tư liệu để nhận diện những thay đổi ở từng vị trí và đối chiếu tình trạng kiến trúc qua các thời điểm.

Trong cuộc trao đổi với phóng viên Báo Thể thao và Văn hóa, ông Trịnh Hữu Anh nhắc lại sự cố sạt lở một đoạn tường thành năm 2017 do ảnh hưởng của thiên tai. Sự việc cho thấy ý nghĩa của việc chủ động lưu giữ dữ liệu gốc về công trình, phục vụ nghiên cứu và xây dựng phương án ứng phó khi di tích chịu tác động bất lợi. Đối với kiến trúc có quy mô lớn và kỹ thuật lắp ghép đá đặc biệt như Thành Nhà Hồ, thông tin về kích thước, cấu trúc, vị trí và tình trạng của từng bộ phận đều có giá trị đối với công tác bảo tồn.

Theo ông Trịnh Hữu Anh, Ban Quản lý đang triển khai số hóa những hiện vật thu được từ khai quật, sưu tầm và tiếp nhận từ cộng đồng, đồng thời lựa chọn hiện vật mẫu trong kho để thực hiện. Riêng việc số hóa toàn bộ hệ thống tường thành đá là nhiệm vụ có quy mô lớn, cần nguồn kinh phí đáng kể. Đơn vị đang định hướng đề xuất các cấp, ngành liên quan bố trí kinh phí để có thể triển khai công việc này trong thời gian tới. Trong khi số hóa hiện vật đã có kết quả, việc số hóa toàn bộ tường thành vẫn đang ở bước đề xuất nguồn lực.

Khi dữ liệu hiện trạng được thu thập đầy đủ, các lần khảo sát sau có thể sử dụng để so sánh tình trạng công trình, nhận diện vị trí có biến đổi và chuẩn bị phương án bảo tồn. Với Thành Nhà Hồ, những khối đá lớn và kỹ thuật lắp ghép là một phần giá trị nổi bật của di sản; việc ghi nhận các đặc điểm ấy bằng phương pháp hiện đại có thể hỗ trợ nghiên cứu lâu dài. Tuy nhiên, dữ liệu số vẫn gắn với công tác khảo sát, đánh giá và bảo quản trực tiếp, bởi những cấu trúc đá hiện hữu chính là phần di sản cần được gìn giữ tại chỗ.

Quản lý không gian di sản bằng bản đồ GIS

Công tác bảo tồn Thành Nhà Hồ còn gắn với việc quản lý một không gian rộng lớn. Theo hồ sơ UNESCO, khu vực di sản được ghi danh có diện tích 155,5 ha, vùng đệm rộng 5.078,5 ha. Bên cạnh Hoàng thành, một phần La Thành và đàn tế Nam Giao, không gian liên quan đến kinh đô xưa còn có các dấu tích, đường cổ, làng truyền thống và cảnh quan. Mỗi thành phần cần được nhận diện trong mối liên hệ với ranh giới bảo vệ và những hoạt động diễn ra trên địa bàn.

Để hỗ trợ công việc này, theo Ban Quản lý, giai đoạn đầu xây dựng bản đồ vệ tinh kỹ thuật số ứng dụng hệ thống thông tin địa lý GIS đã được hoàn thành. Hệ thống bước đầu phục vụ quản lý các khu vực quan trọng như Hoàng thành, La Thành, đàn tế Nam Giao, đường Hoàng gia và vùng đệm. Trên nền bản đồ, các lớp dữ liệu về vị trí, ranh giới và thành phần di tích có thể được tổ chức để cán bộ chuyên môn tra cứu, đối chiếu với hồ sơ hiện có khi thực hiện nhiệm vụ quản lý hoặc nghiên cứu.

Từng bước kết nối dữ liệu di sản

Từ số hóa hiện vật, lập hồ sơ khảo cổ đến xây dựng bản đồ GIS, các hoạt động tại Thành Nhà Hồ đang hình thành những nhóm dữ liệu có chức năng riêng. Hồ sơ hiện vật phục vụ kiểm kê, nghiên cứu và trưng bày; bản vẽ cùng nhật ký khai quật giúp bảo lưu bối cảnh phát hiện; dữ liệu không gian hỗ trợ quản lý vị trí và ranh giới di tích. Việc chuẩn hóa và kết nối các nguồn tư liệu đang trở thành một phần công việc tiếp theo trong quá trình đưa công nghệ số vào quản lý di sản.

Ông Trịnh Hữu Anh cho biết Ban Quản lý đang phối hợp với Trung tâm Công nghệ thông tin và Truyền thông thuộc Sở Khoa học và Công nghệ để chuẩn hóa, kết nối, chia sẻ dữ liệu liên quan đến di tích, di vật và hoạt động bảo tồn. Hướng triển khai là từng bước đưa dữ liệu di sản vào hệ thống thông tin phục vụ Trung tâm Giám sát, điều hành thông minh IOC Thanh Hóa. Đây là công việc đang được thực hiện theo lộ trình, khác với việc khẳng định toàn bộ nguồn dữ liệu đã liên thông hoàn chỉnh hoặc sẵn sàng sử dụng ở mọi bộ phận.

Những bức tường đá của kinh đô Tây Đô vẫn hiện diện sau hơn sáu thế kỷ; nhiều dấu tích khác được nhận diện qua khảo cổ và hồ sơ nghiên cứu. Từ kho hiện vật số hóa, kết quả khai quật Nam Giao đến bản đồ GIS, các ứng dụng đang bổ sung phương tiện để lưu giữ, tra cứu tư liệu và phục vụ công tác bảo tồn Thành Nhà Hồ.