Từ chỗ từng là một hoạt động khá đơn độc, jazz tại Hà Nội đã có thêm người chơi, nơi biểu diễn, đào tạo và một lớp công chúng mới. Nhưng khi đời sống ấy đã hình thành những mắt xích ban đầu, một câu hỏi khác được đặt ra: các nghệ sĩ Việt Nam sẽ nói gì bằng ngôn ngữ jazz?

Học từ cả hai phía

Trong masterclass "Ngôn ngữ Jazz trong âm nhạc truyền thống" tại Hanoi Jazztival 2026, nhạc sĩ Nguyên Lê dành khá nhiều thời gian để nói về cách ông làm việc với một giai điệu có sẵn.

Buổi học không chỉ có hỏi và đáp. Nhạc sĩ Nguyên Lê mang theo guitar, vừa nói vừa chơi; có lúc dừng ở một kỹ thuật trên cây đàn, có lúc mở một phần nhạc đã thu để so sánh những lần chơi khác nhau. Người tham dự cũng khá đa dạng, từ sinh viên đang học jazz, người yêu jazz lớn tuổi, những học sinh nhỏ tuổi đang chơi jazz đến các nghệ sĩ như Phạm Tuấn Hùng.

Nhiều vấn đề được ông giải thích trực tiếp bằng âm thanh: một câu nhạc được phát triển thế nào, tiếng đàn bầu có thể đi vào guitar ra sao, hay vì sao cùng một người chơi nhưng mỗi lần chơi lại có thể mang một trạng thái khác.

Khi được hỏi về tác phẩm Qua cầu gió bay, nhạc sĩ Nguyên Lê cho biết ông hình dung giai điệu như một câu hỏi. Sau câu hỏi ấy là khoảng trống để người chơi trả lời bằng jazz.

Ông không giữ nguyên bài dân ca rồi đưa thêm một phần jazz vào. Phần nhạc mới có thể được xây dựng tương đối độc lập, sau đó mới đặt cạnh giai điệu để tìm chỗ khớp. Có lúc người chơi đi theo khuôn khổ của bài, có lúc được tự do hơn. Những khoảng trống trong giai điệu trở thành chỗ cho ngẫu hứng.

Tác phẩm Qua cầu gió bay mở đầu Tales from Viêt-Nam, album nhạc sĩ phát hành năm 1996. Trong album, bên cạnh guitar, trumpet, saxophone, bass, percussion hay marimba là đàn tranh, đàn bầu, sáo, đàn nguyệt và giọng hát Hương Thanh. Dự án bắt đầu từ mong muốn đưa nghệ sĩ jazz và nghệ sĩ truyền thống Việt Nam vào cùng một không gian âm nhạc.

Ba mươi năm sau, tại Hà Nội, nhạc sĩ trở lại chính tác phẩm ấy để nói về cách một giai điệu truyền thống có thể bước vào cấu trúc jazz.

Nhưng sự gắn bó của ông với đàn bầu còn bắt đầu sớm hơn.

Nhạc sĩ Nguyên Lê kể ông bị cuốn hút bởi tiếng đàn bầu từ lần đầu đến Hà Nội năm 1979. Ông từng thử chơi nhạc cụ này nhưng tự thấy mình chơi không tốt. Và thay vì tiếp tục với cây đàn, ông tìm cách đưa những gì mình nghe và cảm nhận từ âm thanh ấy lên guitar.

Ông kết hợp bồi âm (harmonics) với cần nhún (whammy bar), tạo những nét luyến và độ liền của âm thanh gần với giọng hát. Không có cây đàn bầu trong tay, nhưng những gì ông nghe được từ đàn bầu đã đi vào cách ông chơi guitar.

Một cuộc gặp khá thú vị của hai âm thanh ấy còn diễn ra ngay trong đêm bế mạc Hanoi Jazztival.

Nhạc sĩ Nguyên Lê xuất hiện với tư cách khách mời trong phần trình diễn của nhạc sĩ Trần Mạnh Tuấn & TMT Fusion Band. Trên sân khấu khi ấy có cả đàn bầu thật và cây guitar của ông.

Hai âm sắc vẫn khác nhau. Một bên là tiếng đàn bầu với những nét rung, nhấn, luyến đặc trưng; một bên là guitar điện với cách xử lý bồi âm và cần nhún. Nhưng khi cùng xuất hiện trong phần trình diễn, có những lúc hai âm thanh trở nên khá gần nhau. Có đoạn thể hiện sự đối đáp, có đoạn cùng nằm trong một tổng thể hòa tấu.

TMT Fusion Band còn đưa vào phần trình diễn nhiều nhạc cụ truyền thống Việt Nam. Ở đây, những nhạc cụ ấy không chỉ xuất hiện trên sân khấu về mặt hình ảnh. Âm thanh của chúng đi vào phần chơi cùng saxophone, guitar, trống và các nhạc cụ khác.

Gần bốn thập niên sau lần đầu nghe đàn bầu ở Hà Nội, cuộc tìm kiếm của Nguyên Lê đã có thêm một hình thức khác khi ông làm album Hà Nội Duo cùng Ngô Hồng Quang. Lần này, phía bên kia không phải một giai điệu hay một nhạc cụ để ông tìm cách chuyển sang guitar, mà là một nghệ sĩ trưởng thành từ âm nhạc truyền thống Việt Nam.

Trong Về đồi non, sáng tác của Ngô Hồng Quang, tiếng đàn môi xuất hiện bên guitar trong một cấu trúc mới. Tình đàn, cũng do Ngô Hồng Quang sáng tác, sử dụng đàn môi cùng đàn nhị, đàn tính; phần phối khí do Nguyên Lê đảm nhiệm. Album còn đặt những sáng tác mới của hai nghệ sĩ cạnh quan họ, xẩm, ru con Bắc Bộ và những chất liệu âm nhạc khác.

Ở Hà Nội Duo, hai nghệ sĩ không chỉ trở lại với những bài dân gian đã có. Album có cả những sáng tác mới của hai nhạc sĩ Ngô Hồng Quang và Nguyên Lê. Nhạc sĩ Nguyên Lê nói về cộng sự của mình như một nghệ sĩ truyền thống nhưng sẵn sàng với những trải nghiệm mới. Người nghệ sĩ có thể đi từ vốn âm nhạc đã có để viết tác phẩm mới, thay vì chỉ phối lại những bài dân gian cũ.

Những ví dụ nhạc sĩ Nguyên Lê đưa ra đi theo nhiều hướng: một giai điệu dân gian được đặt trong quan hệ hỏi - đáp với jazz; những đặc tính của đàn bầu được chuyển sang guitar; hay một nghệ sĩ jazz làm việc trực tiếp với một nghệ sĩ mang vốn âm nhạc truyền thống.

Không nhất thiết phải có đàn bầu, cũng không nhất thiết phải giữ nguyên một giai điệu dân gian. Câu hỏi nằm ở chỗ người nghệ sĩ làm gì với những chất liệu ấy.

Khi được hỏi điều khó nhất đối với một nghệ sĩ jazz muốn đối thoại với âm nhạc truyền thống là gì, nhạc sĩ Nguyên Lê nói đến việc học từ cả hai phía. Người nghệ sĩ phải nghiên cứu và làm việc đủ sâu với cả âm nhạc truyền thống và jazz. Bản thân ông cũng mất nhiều năm cho quá trình này.

Nhạc sĩ chia sẻ, ông không được đào tạo bài bản về âm nhạc Việt Nam theo lối truyền thống. Cách tìm tòi và học của ông là tìm những đĩa nhạc truyền thống Việt Nam, nghe, ký âm rồi tập chơi lại từng câu nhạc. Quá trình ấy kéo dài trong khi ông không nói thành thạo tiếng Việt và cũng không có sẵn kiến thức hệ thống về các điệu thức, vùng miền của âm nhạc dân gian Việt Nam.

Trong masterclass, ông còn nói về việc học từ chính cây đàn guitar: kiểm soát độ dài ngắn của âm thanh, dùng delay, tạo những layer khác nhau. Khi solo, cách xử lý có thể khác lúc đệm cho một ca sĩ. Kỹ thuật trở thành công cụ cho ngẫu hứng.

Nhưng ngẫu hứng vẫn cần một điểm tựa.

Theo nhạc sĩ, khi dựa trên một chủ đề, phần ngẫu hứng giống như kể một câu chuyện. Người chơi có thể biến tấu chủ đề, thay đổi các lớp âm thanh và cách thể hiện. Ông ví quá trình này gần với việc sáng tác ngay tại chỗ.

Ngẫu hứng cũng là một điểm nhạc sĩ Nguyên Lê nhìn thấy sự gần gũi giữa jazz và âm nhạc truyền thống Việt Nam: cả hai đều dành khoảng cho người chơi ứng tác.

Ông còn nói đến thang âm. Một số thang âm trong jazz, trong đó có các thang âm thứ (minor mode), theo Nguyên Lê, có thể gợi màu sắc gần với âm nhạc truyền thống Việt Nam. Hai bên vì thế có thể gặp nhau mà không nhất thiết phải bắt đầu bằng việc đưa một nhạc cụ dân tộc vào bản jazz.

Một vấn đề khác là hòa thanh. Nhạc sĩ lưu ý âm nhạc truyền thống Việt Nam trước đây không được xây dựng trên hệ thống hòa âm theo cách của âm nhạc phương Tây. Khi đưa hòa thanh vào, người làm nhạc phải khéo léo.

Trong phần trao đổi này, ông nhiều lần nhắc đến "taste" - gu thẩm mỹ. Ông không tự đặt mình vào vị trí quyết định đâu là gout đúng hay sai. Nhưng đứng trước nhiều khả năng, người làm nhạc phải lựa chọn.

Kỹ thuật cho phép người nghệ sĩ làm nhiều thứ. Còn dùng cái gì, ở mức độ nào, lại là chuyện thẩm mỹ. Và nhạc sĩ đã dành nhiều năm đi tìm điều ông gọi là "tâm hồn của âm nhạc Việt Nam".

Khoảng giữa những năm 1990, ông chưa thích pop Việt Nam. Thứ ông tìm kiếm khi ấy nằm nhiều hơn trong những lớp âm nhạc đã tồn tại từ lâu. Cách nhìn này dần thay đổi. Năm 2011, khi trở lại Hà Nội làm việc với nhạc sĩ Huy Tuấn, rồi gặp và cộng tác với Tùng Dương cùng các nghệ sĩ trong nước, ông bắt đầu nhìn âm nhạc Việt Nam rộng hơn.

Pop và âm nhạc đương đại cũng là một phần trong đời sống của người Việt. "Tâm hồn của âm nhạc Việt Nam" với ông không còn chỉ nằm trong những gì thuộc về quá khứ.

Nhà nghiên cứu Stan BH Tan-Tangbau, người đã quan sát jazz Hà Nội từ cuối những năm 1990, cũng không nhìn việc tìm một tiếng nói riêng đơn giản là "jazz hóa" âm nhạc truyền thống.

Trong quá trình tìm hiểu jazz Việt Nam, Stan đặc biệt chú ý tới thang âm. Từ kinh nghiệm nghe blues và những hệ thống thang âm khác nhau, ông đặt câu hỏi tại sao những thang âm quen thuộc trong âm nhạc Việt Nam lại không thể trở thành điểm xuất phát cho những sáng tác mới.

Với nhà nghiên cứu Stan, chất liệu truyền thống cũng không nhất thiết phải hiện ra bằng một nhạc cụ cụ thể. Thang âm, quãng, tiết tấu hay những đặc điểm âm nhạc gắn với từng vùng đều có thể trở thành chất liệu. Miền núi, đồng bằng, miền Bắc, miền Trung hay miền Nam có những sắc thái khác nhau mà người sáng tác có thể tiếp nhận.

Nhưng sử dụng những yếu tố ấy chưa tự động tạo nên một thứ "jazz Việt". Stan cho rằng jazz cuối cùng vẫn gắn với câu chuyện của người chơi, với những gì người nghệ sĩ đã nghe, đã học và đã sống cùng.

Trong khi đó, NSƯT Quyền Văn Minh đi theo một hướng khác. Trong sáng tác, ông sử dụng các thang âm và chất liệu dân gian Việt Nam. Lý do ông đưa ra khá trực tiếp: nếu chỉ chơi thứ jazz quốc tế đã có, thế giới vốn đã có rất nhiều người làm. Trong tác phẩm mới, ông muốn người nghe Việt Nam vẫn bắt gặp những gì quen thuộc với mình.

Có chất liệu, dù vậy, chưa có nghĩa đã có một tiếng nói riêng.

Nói tiếng Việt bằng ngôn ngữ của jazz

Trong masterclass, nhạc sĩ Nguyên Lê mở một phần nhạc để người nghe so sánh những lần thu, lần chơi khác nhau của chính ông.

Ở lần chơi đầu tiên, theo nhạc sĩ, phần nhạc tương đối ổn nhưng chưa có gì đặc biệt và chưa khiến ông hài lòng. Ông nhận thấy mình sử dụng khá nhiều chromatic notes - các nốt bán âm - theo một cách đã trở nên quen thuộc trong âm nhạc của mình.

Ở lần chơi sau, mọi thứ thay đổi. Ông mô tả có một thời điểm một điều gì đó thay đổi trong đầu ông, kéo theo một trạng thái khác. Ông cảm nhận được cá tính của mình trong phần chơi ấy.

Nhưng cá tính không phải một công thức cố định để mỗi lần chơi lại lấy ra sử dụng. Nó thay đổi cùng những chuyển động bên trong người nghệ sĩ. Một phần chơi có thể là con người mình ở thời điểm đó; sang một thời điểm khác, chính người ấy có thể đã khác.

"It's not about what you know", nhạc sĩ Nguyên Lê nói. Những gì một nghệ sĩ biết, những kỹ thuật đã tích lũy, cuối cùng là vốn để người đó làm điều của mình, biểu đạt mình và tạo ra âm nhạc của mình.

Trong khi đó, nhạc sĩ Quyền Thiện Đắc diễn đạt hành trình mà mình và những nghệ sĩ cùng thế hệ đang theo đuổi theo một cách khác: "Chúng tôi nói tiếng Việt nhưng nói bằng ngôn ngữ của jazz".

Thuộc thế hệ được đào tạo jazz bài bản hơn thế hệ của cha mình, nghệ sĩ Thiện Đắc tiếp xúc với jazz quốc tế, sau đó trở lại với âm nhạc dân gian qua ảnh hưởng từ bố - NSƯT Quyền Văn Minh - rồi tiếp tục tìm âm nhạc của riêng mình.

Khi nói về một ngôn ngữ jazz mang dấu ấn Việt Nam, nghệ sĩ Quyền Thiện Đắc nói: "Chúng ta đang trên đường".

Theo anh, những gì đang diễn ra hiện nay nhiều khi vẫn là sự kết hợp. và muốn từ những cuộc kết hợp ấy hình thành một ngôn ngữ, phải có nhiều nghệ sĩ Việt Nam cùng làm, chứ không thể chỉ trông vào một vài cá nhân.

Sau nhiều năm làm việc với chất liệu Việt Nam, nhạc sĩ Nguyên Lê cũng được hỏi ông định nghĩa thế nào về "Vietnamese Jazz".

Câu trả lời của ông không bắt đầu từ một nhạc cụ hay thể loại cụ thể. Theo ông, một nghệ sĩ Việt Nam, dù sống trong nước hay ở nước ngoài, vẫn có thể làm ra âm nhạc của một người Việt, với tâm hồn của âm nhạc Việt Nam.

Và ông lấy K-pop làm ví dụ. K-pop phổ biến rộng rãi trên thế giới. Nhưng theo cách nhìn của nhạc sĩ Nguyên Lê, phần lớn vẫn là âm nhạc phương Tây với lời hát bằng tiếng Hàn. Ông không coi xuất xứ của nghệ sĩ hay ngôn ngữ của lời hát là đủ để tạo nên "tâm hồn" của một nền âm nhạc. Với ông, còn phải có mối liên hệ với âm nhạc truyền thống của chính nền văn hóa ấy.

Đó là cách nhìn riêng của Nguyên Lê và cũng là điều ông theo đuổi trong nhiều năm làm việc với chất liệu Việt Nam. Mối liên hệ với truyền thống không có nghĩa phải giữ nguyên những gì đã có. Chất liệu có thể đi khá xa khỏi hình thức ban đầu. Sau kiến thức và kỹ thuật, nhạc sĩ lại trở về câu chuyện cá tính của người chơi.

Với nghệ sĩ Quyền Thiện Đắc, anh cũng chưa coi sự kết hợp giữa jazz và âm nhạc dân gian là đích đến. Anh cho rằng phải có nhiều nghệ sĩ cùng làm thì mới có thể hình thành một ngôn ngữ.

Có thể thấy, mỗi hành trình của người nghệ sĩ là một tiếng nói. Nhạc sĩ Nguyên Lê nói về việc học từ cả hai phía rồi tìm cách chơi của chính mình. NSƯT Quyền Văn Minh muốn trong tác phẩm mới vẫn có những gì người Việt nghe và nhận ra là của mình. Nghệ sĩ Quyền Thiện Đắc nói ngắn hơn: thế hệ của anh vẫn "đang trên đường".

Trong khi Jazz và âm nhạc truyền thống vẫn đang gặp nhau theo nhiều cách: ở thang âm, ngẫu hứng, nhạc cụ; ở việc một giai điệu cũ được đặt vào một cấu trúc mới; hay ở cách người nghệ sĩ tiếp nhận những gì mình đã nghe, đã học rồi viết tiếp từ đó.

Vì thế, để những cuộc gặp ấy trở thành một ngôn ngữ "Vietnamese Jazz", có lẽ vẫn phải chờ thêm những người chơi và những tác phẩm tiếp theo.