Thể thao không chỉ là nơi chinh phục những danh hiệu, kỷ lục hay chiến thắng. Đó còn là môi trường thể hiện nhân cách, tinh thần tôn trọng và cách ứng xử giữa con người với con người.
Khi Việt Nam chính thức chọn ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam, việc nhìn nhận văn hóa ứng xử trong thể thao càng trở nên có ý nghĩa, bởi một nền thể thao phát triển không thể chỉ được đo bằng thành tích mà còn phải được đánh giá qua những giá trị nhân văn mà nó lan tỏa.
Vẻ đẹp vượt thời gian của thể thao
Tại Olympic Berlin 1936, vận động viên điền kinh người Mỹ Jesse Owens và vận động viên người Đức Luz Long đã tạo nên một trong những biểu tượng đẹp nhất về tình bạn thể thao. Trong vòng loại nhảy xa, sau 2 lần phạm quy, Owens đứng trước nguy cơ bị loại. Long, đối thủ trực tiếp của anh, đã chủ động đưa ra lời khuyên giúp Owens điều chỉnh điểm giậm nhảy để có thể vượt qua vòng loại.
Sau đó, Owens giành HCV, còn Long nhận HCB. Hai vận động viên đã cùng nhau chia sẻ niềm vui và dành cho nhau sự tôn trọng bất chấp khác biệt về quốc tịch, màu da cũng như bối cảnh chính trị căng thẳng thời điểm đó. Hành động của Long cho thấy trong thể thao, sự cạnh tranh có thể quyết liệt nhưng không được phép xóa bỏ lòng nhân ái và sự tôn trọng.
Còn tại Olympic Rio 2016, hai vận động viên chạy 5.000m Abbey D'Agostino và Nikki Hamblin cùng ngã sau một pha va chạm. Thay vì chỉ nghĩ đến cuộc đua của mình, họ đã dừng lại giúp đỡ nhau đứng dậy và tiếp tục thi đấu. Hành động ấy được ghi nhận bằng giải thưởng fair-play của Ủy ban Olympic quốc tế.
Thể thao Việt Nam cũng có những câu chuyện đáng trân trọng. Tại giải futsal vô địch quốc gia 2020, trong trận đấu giữa Sanvinest Sanna Khánh Hòa và Kardiachain Sài Gòn, cầu thủ Nguyễn Nhớ đã có cơ hội ghi bàn khi đối phương gặp sự cố chấn thương. Tuy nhiên, thay vì tận dụng lợi thế, anh chủ động đưa bóng ra ngoài để trận đấu được tạm dừng. Hành động ấy giúp Nguyễn Nhớ được trao giải fair-play năm 2020.
Những câu chuyện trên nhắc chúng ta rằng giá trị của thể thao không chỉ nằm ở việc ai thắng, ai thua, mà còn ở cách các vận động viên đối xử với nhau thế nào.
Văn hóa ứng xử không đến từ khoảnh khắc tự phát
Văn hóa thể thao phải được hình thành từ nhận thức, giáo dục và quá trình rèn luyện thường xuyên. Một vận động viên có thể được đào tạo để đạt thành tích cao, nhưng nếu thiếu ý thức tôn trọng luật chơi, đối thủ, trọng tài và khán giả, thành công ấy khó có thể tạo ra giá trị bền vững.
Trong thực tế, áp lực thành tích đôi khi khiến tinh thần thể thao bị đặt xuống hàng thứ yếu. Những hành vi cố tình phạm lỗi, phản ứng thái quá với trọng tài, khiêu khích đối thủ hay tìm cách giành lợi thế bằng mọi giá vẫn xuất hiện ở nhiều cấp độ thi đấu. Trên khán đài, một bộ phận cổ động viên có thể biến tình yêu đội bóng thành thái độ cực đoan, công kích đối thủ hoặc gây mất trật tự. Trên không gian mạng, những lời lẽ xúc phạm vận động viên, huấn luyện viên sau một thất bại cũng cho thấy văn hóa ứng xử trong thể thao còn nhiều vấn đề cần giải quyết.
Cầu thủ Nguyễn Nhớ được nhận giải fair-play năm 2020 - Ảnh VFF
Muốn thay đổi thực trạng đó, giáo dục văn hóa phải được bắt đầu từ sớm. Gia đình và nhà trường cần giúp trẻ hiểu rằng thể thao không chỉ dạy cách chiến thắng mà còn dạy cách chấp nhận thất bại, tôn trọng luật lệ và hợp tác với người khác. Các câu lạc bộ, trung tâm huấn luyện cần đưa đạo đức nghề nghiệp, tinh thần fair-play và trách nhiệm cộng đồng vào quá trình đào tạo vận động viên. Huấn luyện viên phải là tấm gương về cách ứng xử, bởi thái độ của người dẫn dắt có ảnh hưởng trực tiếp đến nhận thức và hành vi của học trò.
Các liên đoàn, hiệp hội, ban tổ chức giải đấu cũng cần có quy định rõ ràng, cơ chế giám sát và chế tài đủ sức răn đe đối với hành vi phi thể thao. Song song với xử phạt, cần tôn vinh kịp thời những hành động đẹp để tạo ra hệ giá trị được cộng đồng ghi nhận. Báo chí và truyền thông thể thao cũng có trách nhiệm lan tỏa những tấm gương tích cực, thay vì chỉ tập trung khai thác tranh cãi, xung đột hay những phát ngôn gây sốc.
Xây dựng nền thể thao giàu thành tích phải song hành với văn hóa
Ngày 24/11 hằng năm đã được xác định là Ngày Văn hóa Việt Nam theo Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Việc lựa chọn ngày 24/11 không chỉ mang ý nghĩa tôn vinh các giá trị văn hóa dân tộc mà còn đặt ra yêu cầu đưa văn hóa trở thành nền tảng trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có thể thao.
Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam cũng nhấn mạnh vai trò của văn hóa đối với sự phát triển đất nước. Đặt trong lĩnh vực thể thao, điều đó đòi hỏi phải nhìn nhận văn hóa như một bộ phận cấu thành chất lượng nền thể thao, chứ không phải yếu tố trang trí bên ngoài thành tích chuyên môn.
Một nền thể thao mạnh cần có vận động viên giỏi, huấn luyện viên giỏi, cơ sở vật chất hiện đại và hệ thống thi đấu chuyên nghiệp. Nhưng bên cạnh những điều kiện ấy, thể thao còn cần một môi trường lành mạnh, nơi các bên tôn trọng luật chơi, đối thủ và những giá trị chung. Khi vận động viên biết thi đấu trung thực, huấn luyện viên ứng xử có trách nhiệm, trọng tài công tâm, cổ động viên văn minh và nhà tổ chức đề cao sự công bằng, thể thao mới thực sự trở thành không gian giáo dục con người.
Điều quan trọng là không nên chỉ nhắc đến fair-play sau một hành động gây xúc động hay vào những dịp kỷ niệm. Tinh thần ấy phải hiện diện trong từng buổi tập, từng trận đấu, cách tổ chức giải và cả cách cộng đồng tiếp nhận một kết quả thắng thua. Một vận động viên có thể được nhớ đến bởi tấm huy chương, nhưng cách họ đối xử với đối thủ và cộng đồng mới quyết định giá trị lâu dài của hình ảnh ấy. Thành tích giúp thể thao khẳng định vị thế, còn văn hóa tạo nên bản sắc và sức sống. Vì vậy, xây dựng nền thể thao Việt Nam phát triển không thể chỉ hướng đến mục tiêu giành thêm huy chương hay phá thêm kỷ lục. Đó còn phải là hành trình nuôi dưỡng những con người có tài năng, nhân cách và trách nhiệm. Khi văn hóa sống đẹp trở thành chuẩn mực ứng xử thường ngày, fair-play sẽ không còn là những khoảnh khắc hiếm hoi, mà trở thành phẩm chất tự nhiên của một nền thể thao tiến bộ.
Những hành động đẹp trong thể thao
Derek Redmond - Olympic Barcelona 1992: Vận động viên điền kinh người Anh bị chấn thương gân khoeo khi thi đấu nội dung 400m. Dù đau đớn, anh vẫn cố gắng hoàn thành cuộc đua. Cha của Redmond đã vượt qua hàng rào, chạy đến dìu con trai về đích trong sự cổ vũ của khán giả.
Abbey D'Agostino và Nikki Hamblin - Olympic Rio 2016: Sau cú va chạm khiến cả hai ngã xuống đường chạy 5.000m, D'Agostino và Hamblin đã dừng lại giúp nhau đứng dậy, động viên đối thủ tiếp tục thi đấu. Hành động này giúp họ được trao giải fair-play của Ủy ban Olympic quốc tế.
Paolo Di Canio - Giải bóng đá Ngoại hạng Anh 2000: Trong trận West Ham gặp Everton, tiền đạo người Italy có cơ hội ghi bàn vào lưới trống nhưng quyết định dùng tay bắt bóng khi nhận thấy thủ môn đối phương bị chấn thương. Hành động ấy được đánh giá cao bởi tinh thần tôn trọng đối thủ.
Miroslav Klose - Giải bóng đá vô địch quốc gia Italy Serie A 2012: Trong trận Lazio gặp Napoli, Klose đã thừa nhận với trọng tài rằng mình dùng tay ghi bàn. Bàn thắng sau đó không được công nhận. Tiền đạo người Đức nhận được tán dương vì sự trung thực, dù hành động ấy khiến đội nhà mất lợi thế.
Alistair Brownlee - Giải 3 môn phối hợp Cozumel 2016: Khi em trai Jonny kiệt sức và gần như gục ngã trước vạch đích, Alistair đã dìu em trai tiến về đích, chấp nhận hy sinh cơ hội cạnh tranh vị trí cao hơn. Hành động thể hiện tình thân và tinh thần thể thao cao thượng.
