Thế là họa sĩ, nhà văn hóa Đỗ Đức đã ra đi sau những ngày chống chọi với căn bệnh hiểm nghèo! Ở tuổi 82, ông đã khép lại vòng đời trong cõi nhân sinh còn ngổn ngang bao dự định, để lại niềm thương tiếc khôn nguôi. Với người thân, bạn bè, ông vẫn như đâu đây, gương mặt nụ cười ấm áp, ân tình, cặp mắt hiền minh, ẩn chứa tình yêu sâu sắc với cuộc sống và con người.

Buổi sáng tin ông ra đi lan nhanh. Trên các tờ báo, mạng xã hội, đông đảo những người yêu hội họa, văn chương đã chia sẻ và dành cho ông những tình cảm chân thành. Sự ra đi của một họa sĩ, một nhà văn hóa tài hoa, tâm huyết đã lay động tấm lòng bè bạn gần xa.

Nghệ sĩ nhiếp ảnh lão thành Nguyễn Hữu Nền chia sẻ: "Thương tiếc họa sĩ Đỗ Đức, người tôi cùng có thời gian làm việc ở NXB Văn hóa, cùng đi tác nghiệp trong chiến tranh biên giới phía Bắc năm 1979. Mong họa sĩ an giấc ngàn thu!".

Nhà thơ Đỗ Trọng Khơi xúc động: "Vô cùng thương tiếc trước sự ra đi của họa sĩ tài ba Đỗ Đức. Một người rất có tâm đóng góp cho sự học hành của các cháu vùng cao".

Họa sĩ Đỗ Hương bộc bạch: "Anh đi để lại một di sản quý giá về văn hóa, có thể nói là độc nhất vô nhị cho kho tàng văn hóa nghệ thuật Việt Nam, cả hình ảnh và câu chuyện con chữ, con người".

Facebooker Phạm Tuyết Hà viết: "Bầu trời nghệ thuật Việt Nam vừa mất đi một vì sao sáng. Họa sĩ Đỗ Đức đã rời cõi tạm, để lại những nét vẽ dang dở và một khoảng trống mênh mông trong lòng người ở lại"…

Rất nhiều những chia sẻ sâu nặng tình người như thế về cuộc đời và sự nghiệp của họa sĩ - nhà văn hóa Đỗ Đức!

Mùa Xuân Bính Ngọ năm nay, họa sĩ Đỗ Đức đã trưng bày những bức tranh tâm đắc nhất của mình trong triển lãm Sắc Xuân Bính Ngọ tại không gian nghệ thuật Hồ Gươm. Những tác phẩm sơn mài về ngựa và phong cảnh miền núi đặc sắc của ông đã thu hút sự quan tâm của người yêu hội họa trong nước và khách quốc tế.

Trả lời phỏng vấn của đồng nghiệp trong ngày khai mạc, tôi đã nói cảm nhận của mình: "Triển lãm này thêm một lần cho thấy, Đỗ Đức là một trong những họa sĩ hàng đầu về phong cảnh, cuộc sống và con người miền núi của hội họa Việt Nam hiện đại. Sự gắn bó máu thịt, tình yêu lớn ông dành cho miền đất này đã làm nên những thành công của ông. Nghệ thuật của ông đã tạo nên một phong cách riêng, chỉ cần xem tranh người ta có thể nhận ra ngay. Những con ngựa của ông mang vẻ đẹp thuần Việt, gần gũi, hiền hòa, bè bạn với con người…".

Qua những trò chuyện với ông trước đây, tôi hiểu cội nguồn sâu xa của những thành công ấy. Ông sinh ra và lớn lên ở Đại Từ (Thái Nguyên cũ). Cuộc sống miền núi thấm đẫm trong ông từ tuổi ấu thơ. Tình yêu hội họa cũng đến rất sớm. Còn ngồi trên ghế nhà trường ông đã có tranh trên báo Bắc Thái và một số báo ở Trung ương. Hội họa đã giúp ông sống qua những ngày tháng khó khăn để từ một miền quê theo đuổi ước mơ của mình ở trường Văn hóa nghệ thuật Việt Bắc, rồi sau là Đại học Mỹ thuật Việt Nam.

Với hơn nửa thế kỷ sáng tác, họa sĩ Đỗ Đức đã để lại số lượng phong phú các tác phẩm tranh sơn dầu, tranh khắc gỗ về đề tài miền núi, dân tộc thiểu số và phong cảnh biên cương phía Bắc cùng các đề tài khác. Ông đã có 14 tác phẩm được Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam sưu tập và 15 tác phẩm được lưu giữ tại Bảo tàng Văn hóa các Dân tộc Thái Nguyên. Tranh của ông có trong nhiều bộ sưu tập ở trong nước và nước ngoài, được sự quan tâm rộng rãi của những người yêu nghệ thuật.

Cùng với hội họa, nhà văn - nhà văn hóa Đỗ Đức cũng để lại dấu ấn riêng của mình. Nghiệp viết đến với ông khởi đầu có vẻ tình cờ nhưng bắt nguồn từ những suy nghĩ, chiêm nghiệm sâu sắc về đời sống.

Ông xuất bản gần 20 đầu sách, trong đó có nhiều tập tản văn hay về con người và cuộc sống miền núi, về đời sống phố thị và cả từ những điều tưởng chừng nhỏ bé bắt gặp hàng ngày. Kinh nghiệm sống, tính nhân văn và khả năng liên tưởng đã giúp cho các tản văn của ông nhận được nhiều đồng cảm, chia sẻ.

Những tản văn của Đỗ Đức thu hút bạn đọc trên các chuyên mục như Ngẫm ngợi cuối tuần trên báo Thể thao và Văn hóa (TTXVN), Tản mạn của báo Lao động, Sổ tay trên báo Nông thôn ngày nay. Tập tản văn Hà Nội đây chứ đâu của ông (NXB Hội Nhà văn, 2022) là một trong 4 tác phẩm được đề cử Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội lần thứ 16.

Ông cũng đã dành nhiều tâm huyết cho việc nghiên cứu những giá trị văn hóa Việt cũng như tham gia vào quá trình giao lưu văn hóa của đất nước trong thời kỳ mở cửa và hội nhập. Nhà văn hóa Đỗ Đức đã sang Paris để giới thiệu với các hoạ sĩ Pháp những kỹ thuật vẽ tranh trên giấy dó của ông cũng như tham gia một số triển lãm quốc tế, góp phần quảng bá văn hóa nghệ thuật Việt Nam.

Công trình nghiên cứu Trang phục và nét văn hóa của các dân tộc thiểu số phía Bắc Việt Nam đã đạt giải thưởng Sách Quốc gia năm 2023. Mấy năm trước, trong bài Bầu trời sau những hoa văn, tôi có viết về công trình này.

Theo Đỗ Đức, ý tưởng ghi chép lại trang phục các dân tộc đến với ông đã lâu, nhưng do hoàn cảnh, ông chưa thực hiện được ngay. Ông cho biết, từ năm 1978, tại Thái Nguyên có hội diễn nghệ thuật quần chúng các dân tộc thiểu số toàn miền Bắc. Tham dự hội diễn, ông thấy những bộ sắc phục lạ của người Pa Dí, Xá Phó, Lô Lô, Khơ Mú... đẹp lạ thường, khác với trang phục Tày Nùng, Thái, hay Mông, Dao mà ông biết trước đó.

Khi đó, ông chưa có máy ảnh, mọi ghi chép phải dùng tay. Những chuyến đi công tác miền núi, ông cần cù ghi chép bằng ký họa. Cùng với ghi chép, Đỗ Đức tìm hiểu về nguồn gốc từng bộ trang phục, những câu chuyện, cả những truyền thuyết liên quan, như về những họa tiết trên chiếc khăn trắng của người Dao tiền, hay nguyên nhân có hàng trăm miếng vải trên váy áo người Pu Péo, nguyên nhân người Dao quần cộc Quảng Ninh lại không giống các nhánh Dao khác...

Ông hiểu, mỗi bộ trang phục đều có nguồn gốc, cần hiểu cặn kẽ những nguồn gốc ấy. Tìm hiểu thực tế, họa sĩ nhận thấy, nước ta có 54 dân tộc nhưng sự phong phú của các trang phục nhiều hơn thế. Nếu thể hiện đủ thì trên toàn quốc phải có trên 120 bộ sắc phục khác nhau của các nhánh trong các dân tộc. Ông lặng lẽ thực hiện các ghi chép trang phục của mình.

Năm 2009, mười một tranh về các trang phục này đã được trưng bày ở Trung tâm văn hóa Việt Nam tại Paris. Người xem tranh ở Pháp khi ấy đã rất ấn tượng với sự phong phú về vẻ đẹp của các bộ trang phục. Họa sĩ chia sẻ: "Tôi nhận ra, đằng sau các loại hoa văn trên các loại trang phục ấy là bầu trời văn hóa của một dân tộc, là những tầng văn hóa tích lũy trong nhiều thế hệ!".

Họa sĩ Đỗ Đức dành nhiều sự quan tâm với các hoạt động thiện nguyện. Với tình cảm gần như máu thịt, nhiều năm, ông gắn bó với vùng cao Hà Giang. Năm 2013, cùng với những người làm báo Thể thao và Văn hóa (TTXVN), ông đã làm triển lãm Cao nguyên đá tại huyện Đồng Văn. Tại triển lãm này, hai bức tranh Mẹ trong đá và Gặp nhau trên nương được Ban tổ chức đấu giá lấy tiền tặng cho 2 gia đình nghèo xây 2 ngôi nhà mới.

Trong nhiều năm, ông cùng nhóm Hoa của đá thực hiện chương trình từ thiện Vì tương lai trẻ em vùng cao. Năm 2014, ông đã đóng góp xây lớp học đầu tiên tại thôn Phìn Chải A, xã Vần Chải, huyện Đồng Văn. Từ đó đến nay, việc xây lớp học tại các bản vùng sâu vùng xa do nhóm Hoa của đá thực hiện vẫn tiếp tục.

Họa sĩ Đỗ Đức và nhóm Hoa của đá vận động được nhiều cá nhân, doanh nghiệp ủng hộ tiền, xây dựng được trên 40 lớp học với trang bị đầy đủ học cụ và phòng lưu trú cho các giáo viên tại 18 điểm trường ở các bản vùng sâu thuộc các huyện Đồng Văn, Mèo Vạc, Yên Minh trước đây. Trên 3.500 lượt trẻ em đã được học tại bản.

Chia sẻ về sự đồng hành của họa sĩ Đỗ Đức, nhà báo Lương Hằng, trưởng nhóm Hoa của đá ôn lại kỷ niệm những ngày họa sĩ Đỗ Đức cùng anh chị em trong nhóm lên Đồng Văn, đến với những bản làng cheo leo trên đỉnh núi để khảo sát và xây dựng những điểm trường.

Khi xây dựng điểm trường thứ 20, nhóm Hoa của đá đã nhận được sự hỗ trợ của Đỗ Đức thông qua việc đấu giá bức tranh sơn dầu Trên nương, thu được 4.000 USD để xây dựng trường. Nhà báo Lương Hằng nhớ lại, khi nhóm triển khai xây dựng điểm trường thứ hai, họa sĩ Đỗ Đức vừa đặt stent tim, vừa ra khỏi bệnh viện. Trong hoàn cảnh ấy, ông đi xe máy qua những cung đường cheo leo để khánh thành điểm trường này.

Họa sĩ Đỗ Đức tâm niệm: Ông nhận được nhiều ân nghĩa từ cuộc đời trên con đường nghệ thuật của mình. Bằng việc tham gia các hoạt động thiện nguyện, ông muốn tri ân mảnh đất và những con người đã nuôi dưỡng ông trên đường ấy.

Những năm gần đây, cùng nhà báo Ngô Hà Thái và một số bè bạn, tôi đã có những chuyến đi cùng họa sĩ - nhà văn hóa Đỗ Đức đến nhiều vùng.

Chúng tôi đã có những chuyến đi đến các điểm cực tiền tiêu, từ Lũng Cú cực Bắc, đến Lũng Pô Ka Lăng, nơi sông Hồng, sông Đà chảy vào đất Việt; lên A Pa Chải, công mốc ngã ba biên giới Việt Nam - Trung Quốc - Lào. Chúng tôi đã đi qua nhiều địa phương, nhiều vùng văn hóa ở Lai Châu, Hà Giang, Điện Biên, các vùng đồng bằng Bắc Bộ, miền Trung.

Hai năm trước, dù đã vào tuổi 80, họa sĩ Đỗ Đức vẫn cùng nhà báo Ngô Hà Thái, đạo diễn Phạm Lộc và tôi "phượt" bằng ô tô từ Việt Nam qua Trung Lào, lên Thượng Lào mấy ngàn cây số.

Qua những chuyến đi ấy, tôi và bè bạn thêm hiểu và quý mến Đỗ Đức. Ở ông luôn tràn đầy nhựa sống, lòng khao khát đi đến những vùng đất mới để khám phá, chiêm nghiệm, làm giàu cho những hiểu biết, xúc cảm sáng tạo; nuôi dưỡng những tình cảm tốt đẹp về cuộc sống và con người.

Chúng tôi còn nhận ra đằng sau vẻ hiền lành, có phần lặng lẽ của ông là một ý chí, một nghị lực lớn lao. Ông đã đặt stent tim, đã nối động mạch ở chân, bất chấp những hạn chế sức khỏe, tuổi tác, vẫn theo lớp trẻ hơn trên mọi nẻo đường.

Tôi nhớ những lần lên dốc cao ở A Pa Chải, Lũng Cú, Yên Tử… Ông không thể đi nhanh nhưng từng bước một, ông vẫn đến đích cùng mọi người. Và không chỉ đi, ông còn dừng lại để chụp ảnh, quay video, ghi chép nhanh những quang cảnh, hình ảnh cần thiết để làm tư liệu

Tôi cũng nhận ra ở ông chất nghệ sĩ tài hoa lãng tử ham xê dịch, sống hết mình với những khoảnh khắc trong cuộc đời. Đi để hiểu, để sống, cảm nhận và chia sẻ. Ông đã từng sang cả Tây Tạng, Bhutan và nhiều nơi khác trên thế giới để làm giàu cho sự hiểu biết của mình.

Những câu chuyện dọc đường cũng giúp chúng tôi hiểu thêm về ông. Một con người nhân hậu, chung thủy với với quê hương nguồn cội, với những người thân yêu, gia đình, bè bạn.

Ông tìm thấy tình yêu của mình với nghệ sĩ ballet Phạm Thị Điền từ những ngày hàn vi, khi còn công tác ở khu Việt Bắc. Họ đã đi bên nhau qua những ngày tháng gian nan nhất, gây dựng hạnh phúc gia đình. Nhiều năm nay, từ khi bà Phạm Thị Điền đi xa, ông vẫn một mình nuôi dạy, chăm lo gây dựng hạnh phúc con, làm tròn bổn phận thay bà và tiếp tục cuộc đời lao động sáng tạo của một người nghệ sĩ.

Họa sĩ - nhà văn hóa Đỗ Đức đã về miền mây trắng… Mong ông nhẹ bước lãng du trên vùng trời khác! Những tác phẩm nghệ thuật, văn chương, thành quả lao động sáng tạo mang dấu ấn tinh thần của ông sẽ còn ở lại với cuộc sống, con người trên mảnh đất này, hôm nay và mai sau!

Nhà báo, nhà thơ Trần Mai Hưởng

Nguyên Tổng giám đốc TTXVN