Đọc thông, viết thạo mới chỉ là bước khởi đầu; hiểu sâu, phản biện và vận dụng mới là đích đến của năng lực đọc hiểu trong kỷ nguyên số. Trước thực tế phần lớn học sinh Việt Nam vẫn dừng ở ngưỡng đọc hiểu cơ bản, việc mở rộng hệ sinh thái ngữ liệu ngoài sách giáo khoa theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đang trở thành lời giải cấp thiết cho cả người dạy lẫn người học.
Làm sao để học sinh thoát khỏi lối mòn học thuộc văn mẫu, biết tự phân tích, suy luận và đánh giá trước một văn bản hoàn toàn mới? Làm sao để giáo viên có đủ "nguyên liệu" chuẩn mực nhằm đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá theo định hướng phát triển năng lực? Bộ sách Đọc hiểu mở rộng văn bản Tiếng Việt, Ngữ văn từ lớp 1 đến lớp 12 do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam tổ chức biên soạn đang mang đến câu trả lời thiết thực cho những trăn trở ấy của nhà trường phổ thông.
Nhìn từ bức tranh đánh giá quốc tế, kết quả Chương trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA) năm 2022 do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) công bố cho thấy một thực tế đáng suy ngẫm. Ở độ tuổi 15, Việt Nam có khoảng 77% học sinh đạt năng lực đọc hiểu từ bậc 2 trở lên, nhỉnh hơn mức trung bình 74% của khối OECD. Tuy nhiên, đằng sau con số khả quan ấy là hai khoảng trống lớn: vẫn còn tới 23% học sinh chưa chạm ngưỡng đọc hiểu tối thiểu, và đặc biệt, chỉ vỏn vẹn 1% học sinh đạt trình độ đọc hiểu bậc cao (từ bậc 5 trở lên) – thấp hơn rất nhiều so với mức bình quân 7% của các nước OECD.

Nguồn: Theo báo cáo PISA 2022 Results (Volume I and II) – Country Notes: Viet Nam do OECD công bố tháng 12/2023
Những dữ liệu biết nói này gióng lên một thông điệp rõ ràng: giáo dục phổ thông không thể chỉ dừng lại ở việc giúp học sinh tiếp nhận thông tin bề mặt. Điều người học cần hơn cả trong xã hội hiện đại là năng lực đào sâu tầng nghĩa văn bản, biết suy luận logic, phân tách rạch ròi giữa sự thật khách quan với quan điểm chủ quan để hình thành tư duy độc lập. Năng lực ấy không bao giờ tự nảy nở nếu học sinh chỉ quanh quẩn ghi nhớ một vài tác phẩm quen thuộc. Nó đòi hỏi sự cọ xát liên tục với đa dạng loại hình văn bản, nhiều phong cách diễn đạt và các tình huống đọc biến hóa. Bởi vậy, mở rộng nguồn ngữ liệu đọc hiểu ngoài sách giáo khoa không đơn thuần là giao thêm bài tập, mà là tạo "môi trường thực chiến" để học sinh rèn khả năng tự học và vận dụng tri thức.
Tinh thần này đã được định vị xuyên suốt trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018 (ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018 của Bộ Giáo dục và Đào tạo). Theo đó, môn Tiếng Việt ở tiểu học và môn Ngữ văn ở trung học giữ vai trò chủ công trong việc bồi đắp năng lực ngôn ngữ và năng lực văn học, lấy đọc hiểu làm trục cốt lõi phát triển theo mô hình đồng tâm, nâng dần độ khó qua từng bậc học.
Cụ thể, ở bậc tiểu học, học sinh bước qua giai đoạn rèn kỹ năng đọc ban đầu để chuyển sang đọc hiểu: biết nắm bắt thông tin, nhận diện nhân vật, sự kiện, chi tiết đắt giá và liên hệ bài học với trải nghiệm cá nhân. Lên các lớp cuối cấp, các em bắt đầu biết khái quát chủ đề, thông điệp và bước đầu nhận xét các yếu tố cấu thành văn bản.
Bước sang bậc trung học cơ sở, đối tượng đọc mở rộng sang cả ba trục: văn bản văn học, văn bản nghị luận và văn bản thông tin. Thay vì chỉ dừng ở mức nhận biết nội dung, học sinh được yêu cầu phân tích đặc trưng thể loại, đánh giá cách tổ chức văn bản, giải mã giá trị nghệ thuật của chi tiết, hình ảnh, đồng thời biết so sánh và bày tỏ chính kiến trước những vấn đề xã hội đặt ra.
Đến bậc trung học phổ thông, năng lực đọc hiểu được đẩy lên tầm chuyên sâu. Học sinh phải đủ bản lĩnh phân tích, thẩm định cả nội dung lẫn hình thức nghệ thuật; nhận diện tính thuyết phục trong lập luận; soi chiếu thông tin đa chiều và kết nối liên văn bản với thực tiễn đời sống. Đây chính là bước đệm hình thành tư duy phản biện và năng lực tự đọc hiểu mọi văn bản xa lạ.
Điểm nhấn đáng chú ý của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 là việc chính thức đưa "đọc mở rộng" vào hệ thống yêu cầu cần đạt ở cả môn Tiếng Việt và Ngữ văn. Quy định này khẳng định hoạt động đọc không thể đóng khung trong vài chục tiết học chính khóa, mà phải trở thành thói quen thường xuyên với nguồn tài liệu phong phú, vừa sức. Muốn hiện thực hóa mục tiêu này, việc xây dựng các bộ tài liệu đọc hiểu bài bản, phân tầng theo từng khối lớp là đòi hỏi tất yếu.
Thực tế đổi mới thi cử cũng cho thấy, lối học vẹt hay chép lại bài giảng mẫu đã hoàn toàn lỗi thời. Đề kiểm tra theo định hướng đánh giá năng lực luôn sử dụng ngữ liệu ngoài sách giáo khoa, buộc học sinh phải tự vận dụng công cụ đọc hiểu để khám phá cái mới và lập luận có căn cứ. Đây chính là cơ sở thực tiễn thúc đẩy sự ra đời của bộ sách Đọc hiểu mở rộng văn bản Tiếng Việt, Ngữ văn được biên soạn bám sát Chương trình giáo dục phổ thông 2018.

Bộ sách Đọc hiểu mở rộng văn bản Tiếng Việt – cấp tiểu học
Ở bậc tiểu học, bộ Đọc hiểu mở rộng văn bản Tiếng Việt (từ lớp 1 đến lớp 5) do PGS.TS Bùi Minh Đức làm Tổng Chủ biên được thiết kế như những viên gạch nền móng đầu tiên. Giai đoạn này chú trọng nuôi dưỡng niềm vui đọc sách thông qua các văn bản giàu tính gợi mở, phù hợp tâm lý lứa tuổi. Bộ sách đóng vai trò cầu nối giúp giáo viên và phụ huynh dễ dàng tổ chức các giờ đọc mở rộng, hướng dẫn trẻ thực hành tìm thông tin, kết nối và rút ra bài học ứng xử nhẹ nhàng, tự nhiên.
Lên bậc trung học cơ sở, bộ Đọc hiểu mở rộng văn bản Ngữ văn (các lớp 6, 7, 8 và 9) do PGS.TS Nguyễn Văn Tùng làm Tổng Chủ biên bám sát lộ trình chuyển dịch từ nhận biết, thông hiểu sang phân tích và vận dụng. Hệ thống văn bản đa dạng giúp học sinh củng cố kỹ năng đọc theo đặc trưng từng thể loại. Với đội ngũ giáo viên, bộ sách là kho ngữ liệu tin cậy để thiết kế bài giảng, phiếu học tập và xây dựng ngân hàng câu hỏi kiểm tra; còn với học sinh, đây là cẩm nang tự rèn kỹ năng đọc độc lập và lập luận chặt chẽ.

Bộ sách Đọc hiểu mở rộng văn bản Ngữ văn – cấp trung học cơ sở
Ở chặng nước rút bậc trung học phổ thông, bộ Đọc hiểu mở rộng văn bản Ngữ văn (các lớp 10, 11 và 12) tiếp tục do PGS.TS Bùi Minh Đức làm Tổng Chủ biên hướng tới mục tiêu kép: phục vụ thi cử và chuẩn bị hành trang tự học suốt đời. Các cuốn sách giúp học sinh rèn bản lĩnh xử lý những văn bản mới có độ phức tạp cao, phát hiện vấn đề cốt lõi, thẩm định độ tin cậy của thông tin và linh hoạt vận dụng kiến thức vào nhiều bối cảnh khác nhau.

Bộ sách Đọc hiểu mở rộng văn bản Ngữ văn – cấp trung học phổ thông
Có thể thấy, trong bối cảnh đổi mới kiểm tra, đánh giá hiện nay, bộ sách đã giải quyết trúng hai nhu cầu lớn: mở rộng nguồn ngữ liệu chuẩn hóa cho giáo viên ra đề, dạy học và tạo môi trường thực hành bài bản giúp học sinh tự tin chinh phục các kỳ thi.
Nhìn rộng hơn, giữa dòng chảy thông tin khổng lồ của thời đại chuyển đổi số, mỗi ngày học sinh phải tiếp nhận vô vàn văn bản đa phương thức. Đọc hiểu vì thế không còn là chuyện riêng của môn Văn, mà là "chìa khóa vàng" quyết định năng lực tiếp nhận tri thức, tư duy phản biện và ra quyết định của công dân trẻ. Một học sinh có nền tảng đọc hiểu vững vàng sẽ nắm bắt nhanh đề bài Toán học, tiếp thu hiệu quả kiến thức Khoa học, Lịch sử, biết sàng lọc thông tin thật – giả và diễn đạt tư duy mạch lạc. Với ý nghĩa đó, bộ sách Đọc hiểu mở rộng văn bản Tiếng Việt, Ngữ văn chính là người bạn đồng hành thiết thực của nhà trường, gia đình và học sinh trên hành trình hiện thực hóa mục tiêu của Chương trình giáo dục phổ thông 2018.