Vân Sơn đặt mục tiêu hoàn thiện các điều kiện để trở thành khu du lịch cấp tỉnh vào năm 2030. Với vùng đất mà nhà sàn, rừng núi và văn hóa Mường vẫn gắn bó mật thiết với đời sống, phát triển du lịch đặt ra một lựa chọn quan trọng: nâng chất lượng dịch vụ, mở rộng cơ hội làm ăn cho người dân nhưng giữ được nét riêng của bản làng.
Trong tiến trình thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW, chuyển đổi số được địa phương đặt vào bài toán ấy, từ quảng bá điểm đến đến cung cấp thông tin, quản lý hoạt động du lịch và bảo vệ cảnh quan. Công nghệ có thể mở thêm đường đến Vân Sơn, còn sức hấp dẫn của điểm đến phải được gìn giữ từ chính những giá trị đang có.
Để nhà sàn vẫn là một phần đời sống bản Mường
Những mái nhà sàn nằm giữa núi rừng và những thung lũng là hình ảnh dễ nhận ra của Vân Sơn. Với đồng bào Mường, nhà sàn trước hết là nơi sinh sống, lưu giữ nếp sinh hoạt gia đình; khi du lịch cộng đồng phát triển, đó còn có thể trở thành nơi đón khách từ xa. Hai nhu cầu cùng hiện diện trong một ngôi nhà, khiến việc cải tạo chỗ ở không đơn giản là kê thêm giường hoặc mở rộng phòng nghỉ.
Một gia đình muốn làm homestay phải tính đến nhà vệ sinh, nguồn nước, bếp ăn, phòng cháy chữa cháy và những điều kiện cần thiết cho khách. Nhưng nếu thay đổi toàn bộ kiến trúc và cách tổ chức không gian, điều khiến du khách tìm về một ngôi nhà Mường cũng dần biến mất. Đó là câu chuyện được đặt ra trong cuộc trao đổi giữa chúng tôi với Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Vân Sơn Nguyễn Duy Tư về tương lai du lịch vùng cao.
“Chúng tôi đang ở giai đoạn đầu của phát triển du lịch cộng đồng, nhưng có lợi thế là vùng cao gần như biệt lập, còn giữ được hệ sinh thái rừng và cảnh quan thiên nhiên. Cuộc sống của bà con gắn với những ngôi nhà sàn truyền thống. Vì thế, chúng tôi xác định phải tuyên truyền, vận động để người dân giữ gìn nhà sàn, tiếp tục sử dụng không gian ấy trong đời sống và làm du lịch, tạo nên nét khác biệt mà nơi khác khó có được”, ông Tư nói.
“Tôi mong Vân Sơn có hệ thống thông tin du lịch chung để khách dễ tìm đường, biết cơ sở nào đang hoạt động, có dịch vụ gì, đặt phòng bằng cách nào”, anh Hùng Sơn, chủ Homestay Hùng Sơn nói. “Với homestay, thông tin trên mạng càng rõ thì khách càng dễ lựa chọn đúng nơi phù hợp. Chúng tôi có thể học cách sử dụng công nghệ để làm việc chuyên nghiệp hơn, nhưng vẫn muốn giữ không gian nhà sàn và nếp sinh hoạt của người Mường, bởi chính điều đó khiến nhiều du khách quan tâm đến Vân Sơn”.
Không đánh đổi cảnh quan lấy công trình du lịch
Nghị quyết số 29-NQ/TU ngày 5/6/2026 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy Phú Thọ xác định định hướng phát triển du lịch giai đoạn 2026–2030, trong đó Vân Sơn phấn đấu hoàn thiện điều kiện để được công nhận khu du lịch cấp tỉnh. Với một xã vùng cao còn ở giai đoạn đầu phát triển dịch vụ, mục tiêu ấy đòi hỏi đầu tư hạ tầng, tổ chức sản phẩm du lịch và nâng năng lực quản lý, song cũng đặt ra câu hỏi sẽ xây dựng đến đâu, bằng cách nào.
“Trong quá trình rà soát, điều chỉnh quy hoạch, chúng tôi xác định không vì mục tiêu phát triển mà đánh đổi môi trường, cảnh quan. Công trình phục vụ du lịch phải có mật độ và chiều cao hài hòa; không bê tông hóa quá lớn. Chúng tôi ưu tiên những vật liệu gần gũi với thiên nhiên, những vật liệu sẵn có ở địa phương như tre, nứa để xây dựng những hạng mục phù hợp. Phát triển du lịch xanh là lựa chọn mà Vân Sơn hướng tới”, ông Nguyễn Duy Tư nhấn mạnh.
Theo định hướng của địa phương, các tuyến đường cây, đường hoa và điểm dừng chân được từng bước xây dựng để tạo thêm trải nghiệm cho du khách. Những loại hình như cắm trại, nghỉ dưỡng gắn với thiên nhiên, chăm sóc sức khỏe cũng được cân nhắc trên cơ sở phù hợp khí hậu, môi trường và không gian sinh hoạt của cộng đồng. Mỗi sản phẩm cần có địa điểm tổ chức, người chịu trách nhiệm, yêu cầu an toàn và phương án xử lý tác động đến môi trường; những điều ấy phải được tính từ khi hình thành ý tưởng.
Du lịch xanh còn phụ thuộc vào cách vận hành hằng ngày. Rác thải phát sinh ở điểm tham quan sẽ đi đâu, hoạt động ngoài trời có làm xáo trộn sinh hoạt của người dân hay không, du khách được hướng dẫn thế nào khi đến khu vực rừng, suối? Đây là những yêu cầu cụ thể đặt ra với chính quyền, doanh nghiệp và hộ làm du lịch. Công nghệ có thể hỗ trợ tiếp nhận phản ánh, định vị tuyến tham quan, cung cấp thông tin cảnh báo, nhưng trách nhiệm tổ chức và thực hiện vẫn thuộc về những chủ thể tại địa phương.
Khi người dân có tiếng nói trong phát triển điểm đến
Đối với du lịch cộng đồng, người dân tham gia bằng nhiều cách khác nhau. Có hộ mở dịch vụ lưu trú, có hộ làm ẩm thực hoặc sản xuất nông sản; người khác góp phần giữ cảnh quan, bảo tồn sinh hoạt văn hóa và duy trì không gian chung của thôn. Quy hoạch điểm đến vì vậy tác động cả tới những gia đình chưa trực tiếp kinh doanh du lịch.
Ở xóm Hưng, như nhiều khu dân cư khác của Vân Sơn, câu chuyện chuyển đổi số có thể được nhìn từ nhu cầu được biết, được tham gia và được hưởng lợi khi địa phương đón khách. Không phải ai cũng có homestay để đưa lên mạng, nhưng cư dân cần biết thông tin quy hoạch, các điểm tham quan, dịch vụ được phép hoạt động và cách phản ánh những bất cập ảnh hưởng đến cuộc sống. Một kênh thông tin dễ truy cập sẽ giúp người dân tiếp cận các nội dung liên quan đến địa bàn của mình.
“Theo tôi, làm du lịch bằng công nghệ thì người dân trong thôn cũng cần được tham gia, chứ không chỉ những hộ có cơ sở lưu trú”, anh Bùi Văn Khánh ở xóm Hưng chi sẻ. “Nếu thông tin về điểm đến, tuyến tham quan, dịch vụ và quy định bảo vệ môi trường được đưa lên một kênh chung, bà con sẽ dễ tìm hiểu, góp ý và hướng dẫn khách hơn. Điều người dân mong là du lịch phát triển thì cảnh quan vẫn được giữ gìn, sinh hoạt của thôn không bị xáo trộn và cơ hội làm ăn đến được với nhiều gia đình”.
Vân Sơn đang hướng tới mô hình du lịch mà người dân là chủ thể. Theo ông Nguyễn Duy Tư, việc phát triển các sản phẩm mới cần nguồn lực lớn và sự tham gia của toàn xã hội, trong đó sự đồng thuận của bà con giữ vai trò quan trọng. Điều ấy phải được thể hiện trong cơ hội tham gia dịch vụ, khả năng tiếp cận thông tin, quyền góp ý với các phương án có ảnh hưởng đến môi trường sống và trách nhiệm bảo vệ tài nguyên chung.
Để văn hóa Mường có người tiếp nối
Giữ được nếp nhà sàn mới là một phần của công việc bảo tồn. Giá trị của không gian ấy còn nằm trong bữa cơm gia đình, tiếng nói, cách ứng xử, các làn điệu dân ca, nhạc cụ và những sinh hoạt cộng đồng. Du lịch có thể tạo thêm điều kiện để các giá trị ấy được giới thiệu, nhưng cũng đặt ra yêu cầu tránh giản lược văn hóa thành những tiết mục lặp đi lặp lại chỉ để phục vụ khách.
“Địa phương đang quan tâm củng cố các đội văn nghệ tại điểm du lịch, hướng đến việc truyền dạy những làn điệu, nhạc cụ và hình thức sinh hoạt văn hóa Mường”, ông Nguyễn Duy Tư chia sẻ. “Người cao tuổi, nghệ nhân và những người am hiểu phong tục có vai trò trong việc giải thích nguồn gốc, ý nghĩa của từng hoạt động, đồng thời hướng dẫn thế hệ trẻ thực hành trong không gian cộng đồng. Những gì được giới thiệu công khai cho du khách cũng cần có sự đồng thuận của người nắm giữ và thực hành văn hóa”.
Ông Tư cũng cho rằng, công nghệ mở thêm khả năng ghi chép, lưu giữ và phổ biến tư liệu. Một bản ghi âm làn điệu cổ, video hướng dẫn sử dụng nhạc cụ hay phần thuyết minh bằng nhiều thứ tiếng có thể giúp người trẻ và khách phương xa tiếp cận dễ hơn. Nhưng tư liệu số phải có xuất xứ, người cung cấp, bối cảnh và thông tin kiểm chứng. Nếu chỉ đăng hình ảnh đẹp mà thiếu phần giải thích, những giá trị văn hóa vốn phong phú dễ bị nhìn nhận như các hình ảnh trang trí chung chung.
Từ quảng bá hình ảnh đến quản lý điểm đến bằng dữ liệu
Nếu những video trên mạng giúp công chúng biết đến Vân Sơn, thì khi chuẩn bị một chuyến đi, du khách lại cần nhiều thông tin khác: lựa chọn đường đến, chỗ nghỉ phù hợp, dịch vụ có thể đặt trước, thời gian hoạt động của điểm tham quan và những lưu ý an toàn. Đây là khoảng cách giữa việc một điểm đến được chú ý và khả năng phục vụ người muốn thực sự tìm tới đó.
Nghị quyết 29-NQ/TU của tỉnh Phú Thọ đặt chuyển đổi số vào định hướng phát triển du lịch giai đoạn 2026–2030. Những giải pháp được xác định gồm hoàn thiện cơ sở dữ liệu du lịch, ứng dụng công nghệ bản đồ, giới thiệu điểm đến bằng mã QR và các hình thức thuyết minh số, tăng khả năng kết nối dịch vụ và quản lý hoạt động du lịch. Vân Sơn có thể tiếp cận các nhiệm vụ ấy từng bước, phù hợp với nguồn lực và thực trạng hạ tầng của một xã vùng cao.
Trước hết, một hệ thống thông tin thống nhất về điểm đến và cơ sở lưu trú sẽ giúp người tìm hiểu Vân Sơn tránh phải ghép thông tin từ nhiều trang cá nhân khác nhau. Địa chỉ, số liên hệ, tình trạng hoạt động, điều kiện đón khách, tuyến đường tiếp cận và các dịch vụ cơ bản cần được xác thực, cập nhật thường xuyên. Với các hộ kinh doanh, việc có thông tin chính xác trên hệ thống chung còn tạo cơ hội tiếp cận khách hàng minh bạch hơn, giảm tình trạng khách tìm nhầm địa chỉ hoặc kỳ vọng sai về dịch vụ.
“Ở góc độ quản lý, dữ liệu về điểm đến, cơ sở lưu trú, phản ánh của khách và những vấn đề môi trường có thể giúp chính quyền nhận diện khu vực phát triển dịch vụ nhanh, nhu cầu bổ sung hạ tầng hoặc nguy cơ quá tải. Những công cụ này cũng có thể phục vụ kiểm tra việc xây dựng theo quy hoạch, quản lý rác thải và an toàn ở các tuyến tham quan. Đó là hướng triển khai trong tương lai; Vân Sơn còn phải chuẩn bị nhân lực, quy trình cập nhật và điều kiện kết nối trước khi có thể vận hành đồng bộ”, ông Nguyễn Duy Tư nhấn mạnh.
Mục tiêu năm 2030 và điều cần giữ lại
Để phấn đấu trở thành khu du lịch cấp tỉnh vào năm 2030, Vân Sơn còn nhiều công việc phải triển khai: hoàn thiện quy hoạch, đầu tư giao thông và hạ tầng thiết yếu, nâng chất lượng cơ sở lưu trú, hình thành sản phẩm du lịch phù hợp, đào tạo nhân lực và tổ chức quản lý điểm đến. Mỗi phần việc có tiến độ và yêu cầu riêng; riêng chuyển đổi số cần gắn với cả quá trình đó, từ công bố thông tin đến theo dõi việc thực hiện và tiếp nhận phản hồi của cộng đồng.
Mục tiêu năm 2030 vì thế đặt ra một yêu cầu song hành: Vân Sơn cần thuận tiện hơn cho du khách nhưng vẫn là nơi đáng sống của đồng bào Mường. Đường đến bản có thể tốt hơn, việc tìm phòng và tra cứu điểm tham quan có thể dễ hơn, nhưng phía sau những địa chỉ xuất hiện trên bản đồ số vẫn phải là những mái nhà sàn có người ở, cảnh quan được bảo vệ và một đời sống văn hóa còn người thực hành.
Đó mới là nền tảng để du lịch xanh trở thành hướng phát triển lâu dài của vùng cao này.
HẾT
