Giới thiên văn học và sử gia cùng "bắt tay" giải mã nghệ thuật

Từ những chấm sáng trên bầu trời trong tranh đến các hiện tượng thiên văn được miêu tả trong văn học, các nhà nghiên cứu đang lần tìm những manh mối giúp xác định thời điểm, địa điểm và nguồn cảm hứng phía sau nhiều tác phẩm nghệ thuật nổi tiếng.

Nhờ cách tiếp cận độc đáo này, nhiều bí ẩn tồn tại hàng trăm năm trong các tác phẩm nghệ thuật đang dần được làm sáng tỏ. Người yêu nghệ thuật ngày nay thậm chí có thể biết được bầu trời vào thời điểm nào đã truyền cảm hứng cho Van Gogh vẽ nên kiệt tác Starry Night.

Truy tìm sao Hôm trong bức họa gần 200 năm tuổi

Vào mùa Xuân năm 2025, nhà nghiên cứu liên ngành Michael Ray Taylor tình cờ trở thành một "thám tử nghệ thuật". Nhiệm vụ của ông là đến Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan ở New York để quan sát cận cảnh bức họa The Evening Star (Sao Hôm) của họa sĩ theo trường phái Lãng mạn người Đức Caspar David Friedrich.

The Evening Star là 1 trong các tác phẩm lần đầu tiên được trưng bày tại Mỹ, nằm trong triển lãm về Friedrich mang tên The Soul of Nature, được tổ chức nhân kỷ niệm 250 năm ngày sinh của danh họa.

Trong bức tranh, 3 nhân vật đang đứng trên một ngọn đồi bên ngoài thành phố Dresden, Đức, vào lúc hoàng hôn. Cậu bé ở vị trí trung tâm, quay lưng về phía người xem, đang giơ cao đôi tay đầy phấn khích.

Nhưng sao Hôm - "nhân vật chính" được đưa lên tiêu đề - thì ở đâu? Theo miêu tả từ bảo tàng, sao Hôm - một tên gọi khác của sao Kim - xuất hiện như "một chấm sáng nhỏ xíu", gần như khó nhận ra phía trên một dải mây.

Taylor nhận "nhiệm vụ" này từ một người quen là Ava Pope. Cô là cộng sự của nhà thiên văn học kiêm vật lý thiên văn Don Olson. Cô nhờ Taylor tìm và chụp sao Kim trong bức tranh để giúp Olson giải mã bí ẩn: Friedrich đã đứng ở vị trí nào để quan sát khung cảnh đó? Vào ngày nào? Và gia đình xuất hiện trong bức tranh ấy là ai?

Thực tế, Olson cùng các sinh viên và cộng sự của ông đang áp dụng một phương pháp độc đáo để khám phá những câu chuyện chưa từng được biết đến của các tác phẩm nghệ thuật nổi tiếng.

Khi thiên văn học "soi sáng" nghệ thuật

Olson bắt đầu sử dụng thiên văn học để nghiên cứu các tác phẩm nghệ thuật từ thập niên 1980, tại Đại học bang Texas, khi một giáo sư văn học Anh nhờ ông giải mã những đoạn miêu tả thiên văn phức tạp trong truyện thơ The Franklin's Tale của nhà thơ Anh thời trung đại Chaucer.

Nghiên cứu thiên văn của Olson đã liên kết hiện tượng thủy triều dâng cao bất thường trên bờ biển Brittany - một tình tiết then chốt trong tác phẩm - với một trận lụt nghiêm trọng xảy ra vào ngày 19/12/1340. Sự kiện này có thể chính là nguồn cảm hứng cho tình tiết trong tác phẩm của Chaucer.

Sau lần đó, Olson tiếp tục phân tích các yếu tố thiên văn trong nhiều tác phẩm lớn khác. Trong hội họa, đó là bức tranh The Cliff, Étretat, Sunset của Monet (giúp xác định chính xác vị trí bãi biển mà Monet đứng vẽ), bức White House At Night của Van Gogh (khẳng định đĩa sáng màu vàng trên bầu trời chính là sao Kim vào thời điểm hoàng hôn tháng 6/1890, chứ không phải bình minh, lúc trăng mọc hay trăng lặn).

Trong văn học, đó là vở kịch Hamlet của William Shakespeare (phân tích xem ngôi sao xuất hiện trong cảnh mở màn là một hành tinh, siêu tân tinh Tycho, hay một thiên thể), tiểu thuyết Frankenstein của Mary Shelley (xác nhận rằng "giấc mộng lúc tỉnh" - nguồn cảm hứng cho tác phẩm của nữ văn sĩ - diễn ra vào đêm trăng sáng ngày 16/6/1816 tại Thụy Sĩ).

Olson nhận ra rằng thông tin về thời điểm và địa điểm sáng tác của nhiều tác phẩm nghệ thuật - thậm chí là chính khung cảnh được miêu tả trong đó - đã bị ghi chép sai lệch trong các ấn phẩm và triển lãm, dẫn đến những mâu thuẫn về năm tháng và địa điểm. Ông tin chắc rằng mình có thể đính chính những sai sót này bằng cách kết hợp dữ liệu thiên văn với việc trực tiếp khảo sát thực địa và nghiên cứu chuyên sâu các tài liệu lịch sử.

Từ giảng đường đến những chuyến khảo sát

Trên giảng đường, Olson luôn biết cách làm mềm đi sự tỉ mỉ đến khắt khe của mình bằng những bài giảng rất thú vị. Ông thường đưa ra các ví dụ thực tế để giúp sinh viên cảm thấy khoa học bớt "đáng sợ" hơn.

Trong các lớp vật lý cơ bản, ông tạo ra những dải cầu vồng ngay trong phòng học để giải thích hiện tượng khúc xạ ánh sáng. Ông còn đưa sinh viên đến nhiều vùng xa xôi, cho họ đắm mình vào những trải nghiệm thực địa khó quên.

Những bài học của ông đã truyền cảm hứng cho nhiều học trò. Năm 2008, Ava Pope - khi đó là sinh viên chuyên ngành vật lý - đã tham gia một khóa học do Olson giảng dạy mang tên Thiên văn học trong nghệ thuật, lịch sử và văn học. Lớp học này đã thay đổi cuộc đời cô. Từ đây, cô đã hợp tác với các sinh viên từ những chuyên ngành khác, tận dụng thế mạnh riêng của mỗi người để giải mã nhiều bí ẩn nghệ thuật.

Dự án đầu tiên của Pope là xác định những thời điểm có thể chụp được cảnh hoàng hôn xuyên qua một cấu trúc địa chất hình chữ V tại Công viên Quốc gia Big Bend, nằm ở phía Tây Nam bang Texas. Cuối khóa học, Olson đã đưa cho Pope một bản in tác phẩm Starry Night của danh họa Edvard Munch. Ông yêu cầu cô tìm ra thời điểm bức tranh này được sáng tác. Pope liền bắt tay vào nghiên cứu tác phẩm của Munch và tính toán các dữ liệu thiên văn cho thị trấn nghỉ dưỡng Asgardstrand ở Na Uy - nơi Munch vẽ bức tranh.

Trong một bài báo cũ, cô được biết bức tranh từng được gọi là Abendstern, nghĩa là sao Hôm. Thế nhưng, điểm sáng Munch vẽ trong tranh lại tương ứng với vị trí của sao Mộc. Sao Hôm không xuất hiện trên bầu trời mà ông khắc họa. Nhưng vào thế kỷ 19, bất kỳ hành tinh sáng nào xuất hiện sau hoàng hôn đều có thể được gọi là "sao Hôm".

Điều này giúp xác định khoảng thời gian sớm nhất mà Munch vẽ bức tranh là vào ngày 9/7/1893. Trong khi đó, các ghi chép về hành trình của Munch cho thấy ngày muộn nhất là 24/9. Các dữ liệu thời tiết tiếp tục thu hẹp phạm vi xuống còn 2 buổi tối: Ngày 16 hoặc 23/8!

Ấn tượng trước những phát hiện này, Olson đã mời Pope cùng nhiều cộng sự tham gia chuyến nghiên cứu tại Na Uy để tìm hiểu sâu hơn về bức Starry Night cũng như nhiều sáng tác khác của Munch.

Tới nay, Pope đã tham gia cùng Olson trong 10 chuyến khảo sát, trở thành đồng tác giả của 6 bài nghiên cứu được công bố và góp mặt trong cả 4 cuốn sách của ông. "Tôi hiện có cả một gia đình những người mê thiên văn học" - Pope nói về các cộng sự mà cô gặp trong các chuyến đi - "Đó là 2 thập kỷ của tình bạn và nghiên cứu".