Gìn giữ bản sắc và cảm xúc nghệ thuật trong thời đại số

Triển lãm Mỹ thuật khu vực VII (Đông Nam Bộ) lần thứ 30 diễn ra từ ngày 25- 29/9 tại Tây Ninh là dịp hội tụ của các họa sĩ, nhà điêu khắc, mang đến cho công chúng một không gian nghệ thuật giàu cảm xúc.

Những bức tranh giàu sắc màu với bến nước, mái nhà, làng quê thân thuộc và cả đô thị hiện đại, đã phản chiếu đời sống bằng nhiều chất liệu và ngôn ngữ tạo hình khác nhau. Trong bối cảnh công nghệ số và trí tuệ nhân tạo ngày càng tác động mạnh mẽ đến hoạt động sáng tạo, triển lãm cũng đặt ra câu chuyện về vai trò của người nghệ sĩ trong việc gìn giữ bản sắc và cảm xúc của nghệ thuật.

* Đời sống sinh động trong từng tác phẩm

Bước vào không gian triển lãm, người xem dễ dàng cảm nhận sự phong phú về chất liệu, đề tài và cách thể hiện. Dù là hội họa, đồ họa hay điêu khắc, phần lớn tác phẩm đều xuất phát từ những lát cắt đời sống gần gũi, từ làng quê, bến sông, đô thị đến góc nhỏ bình dị trong sinh hoạt thường ngày.

Một tác phẩm thu hút sự chú ý là “Thành phố vươn mình” của tác giả Phạm Công Hoàng (Đồng Nai). Tác phẩm gò nhôm tái hiện hình ảnh một thành phố bên dòng sông đang chuyển mình mạnh mẽ. Những khối kiến trúc được giản lược thành các mảng hình khỏe khoắn, vươn lên trên nền sắc vàng ấm áp. Xen giữa không gian đô thị là những cánh chim đang tung bay, biểu tượng cho hòa bình, tự do và khát vọng phát triển. Theo họa sĩ Phạm Công Hoàng, tác phẩm được sáng tác nhân dịp Đồng Nai chính thức trở thành thành phố trực thuộc Trung ương thứ 7 của Việt Nam từ ngày 30/4/2026. Tác phẩm với hình ảnh thành phố bên dòng sông với đàn chim bay lên như niềm hy vọng về một đô thị hòa bình đang vươn mình phát triển.

Tác phẩm đoạt giải B “Bến chợ Gò Dầu” của tác giả Phạm Trường An (Tây Ninh), lại đưa người xem trở về với ký ức của miền sông nước Nam Bộ. Trong gam màu vàng nâu ấm áp, những chiếc ghe, con thuyền tụ hội dưới tán cây xanh rợp bóng bên dòng nước lấp lánh nắng chiều. Đó là hình ảnh quen thuộc của bến chợ Gò Dầu mỗi dịp Tết đến, khi ghe thuyền từ nhiều nơi tụ họp về buôn bán, tạo nên không khí sum vầy, nhộn nhịp. Điều đặc biệt là địa điểm này hiện nằm trong khu vực giải tỏa để thực hiện dự án đường cao tốc. Điều đó khiến tác phẩm không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn như một lát cắt ký ức được lưu giữ trước những đổi thay của thời gian. Đây là giải thưởng cấp khu vực đầu tiên của Phạm Trường An sau ba năm trở thành Hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam. Trước đó, anh từng đoạt nhiều giải thưởng tại Tây Ninh với các tác phẩm như Mãng cầu Bà Đen (giải Nhất), Cánh đồng bắp Bà Đen (giải B), Hồ Tây Ninh (giải C).

Tác giả chia sẻ, anh sống gần khu vực này. Mỗi dịp cuối năm, tàu thuyền tập trung rất đông, tạo nên cảm giác đoàn tụ, sum vầy. Anh muốn ghi lại hình ảnh ấy vì có thể trong tương lai bến chợ sẽ không còn nữa. Theo anh, những kỳ triển lãm khu vực là cơ hội quý để các nghệ sĩ giao lưu, học hỏi và quảng bá hình ảnh quê hương thông qua nghệ thuật. Anh vẫn muốn tiếp tục thực hiện những dự án về Tây Ninh. Có thể là cánh đồng chuối dưới chân núi Bà Đen hay những đề tài về đời sống, nông nghiệp, công nghiệp, du lịch. Đó đều là những chất liệu rất đẹp để giới thiệu quê hương mình.

Không gian triển lãm vì thế trở thành cuộc gặp gỡ của nhiều miền ký ức và cảm xúc khác nhau. Có người bắt gặp hình ảnh quê hương mình trong một bến nước, cánh đồng; có người lại tìm thấy những vùng đất chưa từng đặt chân tới. Anh Hồ Minh Đa, ngụ phường Long An, cho biết anh đặc biệt ấn tượng với sự đa dạng của các tác phẩm. “Có những bức tranh khiến mình cảm nhận được rõ chất đời sống thường nhật. Đứng trong không gian triển lãm, tôi thấy như được đi qua nhiều vùng đất khác nhau. Từ hình ảnh núi Bà Đen đến làng chài ven biển của tác giả tỉnh Lâm Đồng, mỗi tác phẩm đều mang một sắc thái riêng nhưng đều rất giàu cảm xúc”, anh Đa chia sẻ.

* Cảm xúc vẫn là yếu tố quyết định

Năm 2026 đánh dấu 30 năm hình thành mô hình triển lãm mỹ thuật khu vực do Hội Mỹ thuật Việt Nam tổ chức. Theo họa sĩ Nguyễn Trung Tín, Phó Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam, đây là một chủ trương có ý nghĩa đặc biệt trong việc tạo điều kiện để mỹ thuật phát triển đồng đều trên cả nước. Đông Nam Bộ là một trong những cái nôi quan trọng của mỹ thuật Việt Nam hiện đại với nhiều cơ sở đào tạo mỹ thuật và mỹ nghệ hình thành từ rất sớm với Trường Trung cấp Mỹ thuật Bình Dương (thành lập năm 1901). Sau ba thập niên duy trì, mô hình triển lãm khu vực đã góp phần đưa nghệ thuật đến gần hơn với công chúng ở nhiều địa phương. Dù sau sáp nhập đơn vị hành chính quy mô tổ chức có thay đổi, nhưng chất lượng sáng tác vẫn rất tốt. Ông nhận thấy nổi lên hai xu hướng rõ nét. Một là các tác phẩm mang tinh thần mỹ thuật đương đại với ngôn ngữ biểu đạt mới mẻ. Hai là những tác phẩm giàu tính truyền thống, gắn với hình ảnh quê hương, làng quê, bến sông, mái nhà và đời sống quanh mình. Cả hai xu hướng đều đáng trân trọng bởi nghệ thuật luôn bắt nguồn từ sự chân thành của người sáng tạo. “Người nghệ sĩ yêu điều gì thì sẽ nghĩ về điều đó, vẽ về điều đó. Chính tình yêu ấy khiến những hình ảnh quen thuộc trở nên đẹp hơn, có ý nghĩa hơn và chạm được đến cảm xúc của công chúng.

Một trong hai giải thưởng dành cho tác giả trẻ dưới 35 tuổi thuộc về tác giả Nguyễn Ngọc Chúc với tác phẩm “Góc của Bin”. Tác phẩm được thực hiện bằng kỹ thuật khắc gỗ phá bản – một hình thức đồ họa đòi hỏi kỹ năng cao khi chỉ sử dụng một tấm ván duy nhất để in nhiều lớp màu chồng lên nhau.

Bên cạnh câu chuyện về đề tài và ngôn ngữ nghệ thuật, triển lãm năm nay cũng phản ánh một vấn đề được nhiều người quan tâm: sự xuất hiện ngày càng mạnh mẽ của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực sáng tạo. Họa sĩ Nguyễn Ngọc Chúc cho rằng AI có thể hỗ trợ người sáng tác trong nhiều công đoạn, nhưng không thể thay thế cảm xúc của người nghệ sĩ. AI không có cảm xúc. Điều quan trọng nhất trong nghệ thuật là cảm xúc mà người nghệ sĩ gửi vào tác phẩm. Những cảm xúc ấy thể hiện qua từng nét vẽ, bút pháp, cách xử lý chất liệu. Người xem và đặc biệt là người làm nghề có thể nhận ra điều đó.

Họa sĩ Nguyễn Trung Tín nêu rõ, Hội Mỹ thuật Việt Nam không phủ nhận vai trò của công nghệ số hay trí tuệ nhân tạo trong sáng tạo nghệ thuật. Nhiều loại hình như đồ họa vi tính, mỹ thuật kỹ thuật số đã xuất hiện từ lâu và được chấp nhận rộng rãi trên thế giới. Tuy nhiên, công nghệ chỉ đóng vai trò công cụ hỗ trợ, không phải chủ thể sáng tạo. Những tác phẩm được tạo ra hoàn toàn từ AI thường thiếu dấu ấn cá nhân, thiếu hơi thở đời sống và nền tảng tri thức văn hóa, lịch sử, dân tộc học. Nghệ thuật mà vô cảm thì khó có thể chạm tới người xem. Vì vậy, điều cốt lõi vẫn là tư duy, trải nghiệm và cảm xúc của người nghệ sĩ...

Giữa những thay đổi nhanh chóng của thời đại số, các tác phẩm tại Triển lãm Mỹ thuật khu vực VII cho thấy nghệ thuật vẫn tìm thấy sức sống từ chính đời sống con người. Dù được thể hiện bằng sơn dầu, khắc gỗ, gò nhôm hay công nghệ kỹ thuật số, điều khiến một tác phẩm ở lại với công chúng nằm ở khả năng truyền tải cảm xúc, ký ức và những giá trị nhân văn. Đó cũng chính là lý do bến chợ, cánh đồng, mái nhà hay những thành phố đang vươn mình phát triển vẫn tiếp tục trở thành nguồn cảm hứng bất tận của người nghệ sĩ hôm nay.