Đừng để internet, trò chơi điện tử đánh cắp tuổi thơ của trẻ

Lên thăm gia đình hai con gái cùng sống ở Định Công (Hà Nội), bà Phạm Thị Phương - một giáo viên tiểu học đã nghỉ hưu, quê ở Hải Phòng thấy bốn đứa cháu ngoại tụm lại chơi điện thoại; không trò chuyện, không vận động hay phụ giúp việc nhà. Bà thở dài, than trách: "Các con để lũ trẻ lúc nào cũng "dán mắt" vào điện thoại thế này thì hỏng mắt, hỏng người mất !".

Giữa thời đại công nghệ bùng nổ, tuổi thơ của trẻ em không còn gắn liền với những cánh diều hay các trò chơi truyền thống, mà dần thu về sau những màn hình sáng lạnh. Internet mở ra một thế giới rộng lớn, đầy màu sắc và hấp dẫn, nhưng cũng ẩn chứa vô vàn cạm bẫy khó lường. . .

Ở Việt Nam cũng như nhiều quốc gia khác, các bậc phụ huynh đã lên tiếng mạnh mẽ về những tác động tiêu cực của mạng xã hội và Internet đối với trẻ nhỏ, bao gồm: nghiện màn hình, tiếp cận nội dung độc hại, bạo lực mạng và nguy cơ bị xâm hại. Nhiều gia đình kêu gọi cơ quan chức năng kiểm soát nội dung, đồng thời giới hạn thời gian sử dụng thiết bị để bảo vệ sức khỏe tâm thần, nhận thức và sự phát triển toàn diện của con em mình.

Khi thế giới số trở thành con dao hai lưỡi

Không thể phủ nhận rằng môi trường mạng đang tác động ngày càng sâu sắc đến đời sống của trẻ em. Theo nhiều nghiên cứu, trẻ em dành trung bình từ 3-5 giờ mỗi ngày để sử dụng Internet, chủ yếu cho mục đích giải trí. Điều này khiến các em dễ dàng tiếp xúc với những nội dung không phù hợp như bạo lực, ngôn từ tiêu cực hoặc thông tin sai lệch. Không ít trường hợp, trẻ bắt chước những hành vi nguy hiểm từ các video "thử thách" lan truyền trên mạng, gây ra hậu quả đáng tiếc. Bên cạnh đó, tình trạng bắt nạt trực tuyến cũng ngày càng gia tăng: nhiều em bị xúc phạm, chế giễu trên mạng xã hội, dẫn đến tâm lý lo âu, tự ti.

Một số khảo sát còn cho thấy việc sử dụng Internet quá mức có thể làm giảm khả năng tập trung và ảnh hưởng đến kết quả học tập của trẻ. Thực tế này cho thấy, nếu không có sự định hướng kịp thời, môi trường mạng có thể trở thành "con dao hai lưỡi", âm thầm tác động tiêu cực đến sự phát triển toàn diện của trẻ em. Điều này khiến nhiều gia đình lo ngại và liên tục lên tiếng tại các diễn đàn, hội nghị… bởi trẻ em lạm dụng mạng dễ bị tổn thương một cách âm thầm, lặng lẽ.

Theo báo cáo sơ kết 5 năm của UBND Thành phố Hồ Chí Minh về việc thực hiện Quyết định số 830/QĐ-TTg ngày 1-6-2021 của Thủ tướng Chính phủ (Chương trình "Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em tương tác lành mạnh, sáng tạo trên môi trường mạng giai đoạn 2021–2025"), trên địa bàn Thành phố có khoảng 2,6 triệu trẻ em (dưới 16 tuổi), chiếm 18,6% dân số. Tỷ lệ hộ gia đình có Internet đạt 96%. Đáng chú ý, 89% trẻ từ 10–15 tuổi thường xuyên sử dụng Internet, và 87% trẻ trong nhóm 12–17 tuổi truy cập Internet trung bình từ 5–7 giờ mỗi ngày.

Theo Đại tá Nguyễn Hồng Quân – Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Bộ Công an), công tác bảo vệ trẻ em trên không gian mạng thời gian qua đã nhận được sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, sự chung tay của toàn xã hội và sự hỗ trợ từ cộng đồng quốc tế. Hành lang pháp lý không ngừng được hoàn thiện; việc ứng dụng khoa học – công nghệ và chuyển đổi số trong quản lý an ninh mạng được đẩy mạnh, tạo điều kiện triển khai trên quy mô quốc gia.

Tuy nhiên, vẫn còn nhiều khó khăn như: tốc độ phát triển Internet nhanh, số lượng người dùng lớn và sự chênh lệch giữa các vùng miền; sự xuất hiện của các công nghệ, ứng dụng mới vượt trước công tác quản lý, làm gia tăng các nguy cơ tinh vi; cùng với đó là sự thiếu hụt lực lượng chuyên trách. Trước thực tế này, ông đề xuất một số giải pháp như: nâng cao khả năng "phòng ngừa nội tại", "miễn dịch chủ động" cho trẻ em; tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý; nâng cao năng lực lực lượng chuyên trách; đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế.

Một trong những tác động tiêu cực rõ rệt nhất là việc trẻ em dễ tiếp xúc với nội dung không phù hợp. Trên Internet tồn tại vô số thông tin đa dạng, trong đó có cả những nội dung bạo lực, khiêu dâm hoặc mang tính kích động, sai lệch. Do chưa có khả năng phân biệt đúng – sai rõ ràng, trẻ rất dễ bị ảnh hưởng bởi những nội dung này. Việc tiếp xúc thường xuyên có thể làm méo mó nhận thức, hình thành suy nghĩ lệch lạc và ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lý. Những trò chơi hoặc video mang tính bạo lực cũng có thể khiến trẻ trở nên hung hăng, dễ cáu gắt hoặc bắt chước hành vi không lành mạnh.

Bên cạnh đó, môi trường mạng còn có thể khiến trẻ em lệ thuộc vào thiết bị điện tử. Nhiều em dành quá nhiều thời gian cho điện thoại, máy tính bảng hoặc máy tính để chơi game, xem video hay lướt mạng xã hội. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất (như giảm thị lực, rối loạn giấc ngủ), mà còn làm suy giảm khả năng giao tiếp xã hội. Trẻ ít tham gia các hoạt động ngoài trời, ít tương tác trực tiếp với gia đình và bạn bè, dẫn đến nguy cơ bị cô lập và thiếu kỹ năng sống cần thiết.

Một vấn đề đáng lo ngại khác là nguy cơ bị lừa đảo hoặc xâm hại trên môi trường mạng. Những kẻ xấu có thể giả danh bạn bè hoặc người quen để tiếp cận trẻ, dụ dỗ cung cấp thông tin cá nhân hoặc thực hiện các hành vi nguy hiểm. Do thiếu kinh nghiệm và dễ tin người, trẻ rất dễ trở thành nạn nhân. Việc chia sẻ thông tin cá nhân như địa chỉ, số điện thoại hay hình ảnh riêng tư có thể dẫn đến những hậu quả khó lường.

Bảo vệ và định hướng trẻ em trên môi trường mạng

Việc tiếp xúc quá nhiều với mạng xã hội cũng có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển tâm lý và nhân cách của trẻ. Trẻ dễ bị cuốn vào việc so sánh bản thân với người khác, chạy theo những hình ảnh "hoàn hảo" trên mạng. Điều này có thể khiến trẻ tự ti, không hài lòng với bản thân và dần đánh mất giá trị cá nhân. Ngoài ra, việc chạy theo lượt thích (like), lượt xem (view) có thể khiến trẻ hành động thiếu suy nghĩ, thậm chí thực hiện những việc nguy hiểm hoặc phản cảm chỉ để thu hút sự chú ý. Những nội dung giải trí nhanh, hấp dẫn trên mạng cũng khiến trẻ khó duy trì sự kiên nhẫn với các hoạt động đòi hỏi tập trung cao như đọc sách hay làm bài tập; lâu dần, điều này ảnh hưởng đến kết quả học tập và sự phát triển trí tuệ.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận rằng Internet không hoàn toàn xấu; vấn đề nằm ở cách sử dụng và quản lý. Để hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực, gia đình và nhà trường đóng vai trò vô cùng quan trọng. Cha mẹ cần quan tâm, theo dõi và hướng dẫn con sử dụng Internet một cách an toàn, hợp lý. Việc thiết lập thời gian sử dụng thiết bị, lựa chọn nội dung phù hợp và duy trì trò chuyện cởi mở sẽ giúp trẻ có nhận thức đúng đắn hơn. Bên cạnh đó, nhà trường cần tăng cường giáo dục kỹ năng số, giúp trẻ biết cách tự bảo vệ mình trên môi trường mạng.

Ngoài ra, bản thân trẻ em cũng cần được trang bị kỹ năng tự nhận thức và kiểm soát hành vi. Trẻ cần hiểu rằng không phải mọi thông tin trên mạng đều đúng và không nên tin tưởng người lạ. Việc xây dựng thói quen sử dụng mạng lành mạnh, cân bằng giữa học tập, giải trí và hoạt động thể chất là yếu tố cần thiết để phát triển toàn diện.

Có thể khẳng định, môi trường mạng mang lại nhiều cơ hội nhưng cũng tiềm ẩn không ít nguy cơ đối với trẻ em. Những ảnh hưởng tiêu cực như tiếp xúc nội dung xấu, nghiện Internet, bị bắt nạt, lừa đảo hay suy giảm kỹ năng sống đều có thể để lại hậu quả lâu dài. Vì vậy, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và xã hội để định hướng và bảo vệ trẻ. Chỉ khi được trang bị đầy đủ kiến thức và kỹ năng, trẻ em mới có thể tận dụng lợi ích của Internet một cách an toàn và hiệu quả.

Môi trường mạng không tự xấu, nhưng cách con người sử dụng nó có thể tạo ra những hệ lụy khó lường, đặc biệt đối với trẻ em. Bảo vệ trẻ không phải là cấm đoán, mà là đồng hành, thấu hiểu và định hướng đúng lúc. Khi người lớn đủ quan tâm và trẻ được trang bị kỹ năng cần thiết, thế giới mạng sẽ không còn là nỗi lo, mà trở thành công cụ giúp các em phát triển an toàn, lành mạnh và trọn vẹn hơn.

Để bảo vệ và thúc đẩy trẻ em phát triển lành mạnh, tích cực trên môi trường mạng, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 468/QĐ-TTg ngày 23/3/2026, phê duyệt Chương trình "Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026–2030".

Chương trình hướng tới "mục tiêu kép": vừa tăng cường bảo vệ trẻ em, vừa hỗ trợ và thúc đẩy các em phát triển tích cực, nâng cao năng lực số trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia, góp phần hình thành thế hệ "công dân số" của Việt Nam trong giai đoạn mới.

Chương trình tập trung xây dựng và củng cố các trụ cột: hoàn thiện hệ thống pháp lý về an ninh mạng và bảo vệ trẻ em; triển khai chiến lược truyền thông, giáo dục nhằm nâng cao nhận thức một cách thống nhất, xuyên suốt trên phạm vi quốc gia; phổ cập các giải pháp công nghệ hỗ trợ quản lý hoạt động của trẻ em, đồng thời cung cấp công cụ giáo dục kỹ năng số, tư vấn và hỗ trợ thông minh; nâng cao năng lực các lực lượng liên ngành theo hướng hiện đại, hiệu quả; đặc biệt tăng cường "miễn dịch chủ động" cho trẻ thông qua giáo dục kiến thức, kỹ năng an toàn trên môi trường mạng.

Trong giai đoạn 2026–2030, Chương trình đặt ra các mục tiêu: 100% cơ sở giáo dục phổ thông triển khai giải pháp an ninh mạng; 100% doanh nghiệp cung cấp dịch vụ truy nhập internet tại Việt Nam tích hợp giải pháp ngăn chặn thông tin độc hại trên đường truyền; 100% tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương triển khai các giải pháp công nghệ hỗ trợ giáo dục kỹ năng số và tư vấn cho trẻ em. Đồng thời, bảo đảm 100% trẻ em là nạn nhân bị xâm hại trên môi trường mạng được hỗ trợ, can thiệp kịp thời khi có yêu cầu từ bản thân, gia đình hoặc cộng đồng.