Đưa ký ức trăm năm vào không gian số

Ninh Bình đang đẩy mạnh số hóa di sản, di tích, từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu số phục vụ công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản. 

Việc ứng dụng công nghệ không chỉ góp phần lưu giữ những giá trị lịch sử, văn hóa cho các thế hệ mai sau mà còn mở rộng không gian tiếp cận, quảng bá di sản, tạo thêm những cách thức mới để người dân, du khách khám phá và trải nghiệm các giá trị văn hóa đặc sắc của địa phương.

Đưa di sản lên không gian số

Bảo tàng tỉnh Ninh Bình hiện lưu giữ hơn 92.000 tài liệu, hiện vật, trong đó có nhiều hiện vật quý hiếm và bảo vật quốc gia. Trước khối lượng tư liệu lớn, đa dạng, đơn vị đang đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, bảo tồn, nghiên cứu và phát huy giá trị di sản.

Các hiện vật đang từng bước được "đưa" lên môi trường số thông qua việc lập danh mục, chụp ảnh, cập nhật thông tin về nguồn gốc, giá trị, tình trạng bảo quản và xây dựng hệ thống tư liệu hình ảnh. Cùng với đó, Bảo tàng triển khai xây dựng hệ thống thông tin số hóa, hướng tới hình thành bảo tàng ảo, mở rộng khả năng tiếp cận di sản cho công chúng.

Đến nay, 350 hiện vật, bộ sưu tập tiêu biểu đã được quét bằng công nghệ 3D; 10 bảo vật quốc gia được hoàn thiện bản sao kỹ thuật số và hơn 50 hiện vật có phiên bản trực tuyến 2D. Việc số hóa không chỉ góp phần bảo quản lâu dài các giá trị vật thể mà còn tạo thêm nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu, trưng bày, giáo dục và quảng bá di sản. Đây được xem là bước đi quan trọng để Bảo tàng tỉnh Ninh Bình thích ứng với xu thế chuyển đổi số, đưa di sản đến gần hơn với công chúng.

Bà Vũ Thị Thu, Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh Ninh Bình cho biết, số hóa giúp tạo lập kho dữ liệu phục vụ công tác kiểm kê, nghiên cứu, bảo quản và trưng bày, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận hiện vật đối với công chúng. Những hiện vật trước đây chủ yếu được giới thiệu trực tiếp tại không gian bảo tàng nay có thể được giới thiệu trên các nền tảng số, giúp người dân, du khách có thêm cơ hội tìm hiểu các giá trị lịch sử, văn hóa.

Tại Khu di tích lịch sử - văn hóa Cố đô Hoa Lư, phường Tây Hoa Lư, công nghệ cũng được ứng dụng trực tiếp vào hoạt động giới thiệu, thuyết minh và trải nghiệm di sản. Trung tâm Bảo tồn di tích lịch sử - văn hóa Cố đô Hoa Lư đã phối hợp với các đơn vị liên quan triển khai ứng dụng VR360, trình chiếu 3D, Mapping và mã QR trong hoạt động trưng bày, giới thiệu di tích. Các công nghệ này giúp những câu chuyện về vùng đất từng là kinh đô đầu tiên của Nhà nước Đại Cồ Việt được chuyển tải theo hình thức trực quan, sinh động, tạo sự tương tác cao hơn với du khách.

Đặc biệt, sản phẩm thuyết minh tự động bằng mã QR với bốn ngôn ngữ đã được đưa vào phục vụ du khách từ năm 2023. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào hình thức thuyết minh trực tiếp, du khách chỉ cần sử dụng thiết bị di động có kết nối Internet để quét mã, tra cứu thông tin, nghe thuyết minh và tìm hiểu về các điểm di tích. Cách thức này tạo sự chủ động trong hành trình tham quan, đồng thời đáp ứng nhu cầu tìm hiểu di sản của nhiều nhóm khách, trong đó có khách quốc tế.

Bà Lê Thị Bích Thục, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di tích lịch sử - văn hóa Cố đô Hoa Lư cho biết, đẩy mạnh số hóa góp phần hoàn thiện hệ thống hồ sơ, dữ liệu về Cố đô Hoa Lư, tạo cơ sở cho chuyển đổi số và tự động hóa trong quản lý di tích. Đối với hệ thống di tích có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và khảo cổ, việc hình thành dữ liệu số còn góp phần lưu giữ thông tin một cách khoa học, hỗ trợ công tác nghiên cứu, bảo tồn và giới thiệu di sản.

Kiến tạo tương lai cho di sản

Ninh Bình đang đẩy mạnh số hóa di sản, từng bước hình thành cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý, bảo tồn, nghiên cứu và phát huy giá trị di sản văn hóa. Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh đang triển khai Dự án số hóa, tạo lập cơ sở dữ liệu về di sản văn hóa vật thể, phi vật thể; đến nay, 49 di tích cấp tỉnh và di sản văn hóa phi vật thể Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân đã được số hóa. Ngành cũng tiến hành tư liệu hóa các nghề thủ công truyền thống, huyền tích, huyền sử, địa danh, danh nhân trên địa bàn.

Việc số hóa giúp chuẩn hóa, cập nhật và lưu trữ dữ liệu di sản, tạo thuận lợi cho tra cứu, thống kê, theo dõi hiện trạng, đồng thời hỗ trợ công tác quy hoạch, tu bổ, tôn tạo và xây dựng phương án bảo tồn. Đây là yêu cầu cần thiết khi Ninh Bình có hệ thống di sản phong phú với hơn 5.000 di tích trong danh mục kiểm kê, trong đó 1.106 di tích đã được xếp hạng.

Không chỉ phục vụ bảo tồn, dữ liệu số còn mở ra hướng phát triển mới cho du lịch. Tám tháng của năm 2026, Ninh Bình ước đón hơn 19,7 triệu lượt khách, doanh thu trên 20.611 tỷ đồng. Trong bối cảnh lượng khách tăng nhanh, các sản phẩm như bảo tàng ảo, tham quan 3D, VR360, thuyết minh tự động và cơ sở dữ liệu trực tuyến sẽ góp phần nâng cao trải nghiệm, đưa di sản đến gần hơn với du khách, đồng thời tạo thêm những sản phẩm du lịch giàu hàm lượng công nghệ và văn hóa.

Trong định hướng phát triển đến năm 2030, khi Ninh Bình hướng tới xây dựng thành phố trực thuộc Trung ương với đặc trưng "đô thị di sản thiên niên kỷ", yêu cầu phát triển hạ tầng số và kết nối các không gian di sản càng trở nên cần thiết. Dữ liệu di sản được chuẩn hóa, liên thông sẽ trở thành một bộ phận quan trọng của hạ tầng văn hóa, giúp kết nối các điểm đến, mở rộng khả năng tiếp cận và quảng bá giá trị di sản.

Bà Vũ Thanh Lịch, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình cho biết, thời gian tới, ngành tiếp tục tập trung nguồn lực cho số hóa, nâng cấp hạ tầng công nghệ, nền tảng số và đào tạo nhân lực có chuyên môn về cả di sản và công nghệ; đồng thời tăng cường phối hợp giữa các ngành, đơn vị và huy động nguồn lực xã hội hóa. Trong đó, chuẩn hóa, cập nhật và kết nối dữ liệu là yêu cầu quan trọng trong số hóa di sản. Với di sản phi vật thể, việc ghi âm, ghi hình, tư liệu hóa lễ hội, nghi lễ, nghề thủ công, tri thức và kỹ năng truyền thống góp phần lưu giữ những giá trị có nguy cơ mai một, phục vụ nghiên cứu, truyền dạy và bảo tồn. Đặc biệt, cần phát huy vai trò của nghệ nhân, cộng đồng và chủ thể di sản để bảo đảm tính chính xác, chân thực của dữ liệu.

Từ những dữ liệu được tạo lập hôm nay, Ninh Bình có cơ sở xây dựng hệ sinh thái di sản số, đưa các giá trị lịch sử, văn hóa đến gần hơn với cộng đồng, phục vụ nghiên cứu, giáo dục, du lịch và phát triển công nghiệp văn hóa. Số hóa không chỉ góp phần bảo tồn di sản mà còn mở ra cách thức mới để di sản được lan tỏa, phát huy giá trị và tiếp nối qua các thế hệ.