Cà Mau - vùng đất địa đầu cực Nam Tổ quốc, nơi hội tụ nhiều giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa và sinh thái, gắn với quá trình khai phá phương Nam và đời sống văn hóa cư dân sông nước.
Tuy vậy, việc khai thác di sản trên địa bàn vẫn còn một số hạn chế nhất định. Từ thực trạng này, tỉnh Cà Mau triển khai nhiều giải pháp với mục tiêu vừa gìn giữ giá trị văn hóa đặc sắc, vừa khai thác hiệu quả tiềm năng di sản để phát triển du lịch, nâng cao đời sống cộng đồng.
Thiếu liên kết, quảng bá di sản để phát triển du lịch
Hệ thống di sản văn hóa tại tỉnh Cà Mau khá phong phú, với 112 di tích được xếp hạng, trong đó, có 3 di tích quốc gia đặc biệt, 24 di tích quốc gia và 85 di tích cấp tỉnh. Các di tích này thuộc nhiều loại hình như, di tích lịch sử, di tích khảo cổ, di tích kiến trúc nghệ thuật, danh lam thắng cảnh… phản ánh đầy đủ các giai đoạn phát triển của vùng đất Cà Mau. Tỉnh còn lưu giữ 5 bảo vật quốc gia và hàng ngàn hiện vật có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học và thẩm mỹ. Đây là nguồn tư liệu quý phục vụ nghiên cứu khoa học, giáo dục truyền thống và trưng bày, giới thiệu với công chúng.
Bên cạnh các di sản văn hóa vật thể, tỉnh cũng có nhiều di sản văn hóa phi vật thể được ghi danh, trong đó có 1 di sản được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (Đờn ca tài tử Nam Bộ) và 7 Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Các Di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu gồm: Nghệ thuật trình diễn dân gian (đờn ca tài tử, nhạc trống lớn của người Khmer), lễ hội truyền thống (Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc, Lễ hội Vía Bà Thủy Long), nghề thủ công truyền thống (gác kèo ong, làm tôm khô, muối ba khía…). Những di sản này phản ánh đời sống văn hóa phong phú, gắn bó mật thiết với môi trường sinh thái và sinh kế của cộng đồng cư dân địa phương.
Tháp cổ Vĩnh Hưng - Di tích quốc gia đặc biệt, tọa lạc tại ấp Trung Hưng 1B, xã Châu Thới, tỉnh Cà Mau. Ảnh: Tuấn Kiệt – TTXVN
Mặc dù có tiềm năng rất lớn nhưng việc phát huy di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch chưa tương xứng tiềm năng vốn có.
Phường Bạc Liêu là nơi tập trung nhiều di tích, công trình văn hóa và địa điểm mang giá trị biểu tượng cao, với 5 di tích cấp quốc gia và 16 di tích cấp tỉnh. Nổi bật là Nhà Công tử Bạc Liêu, công trình kiến trúc tiêu biểu, phản ánh sự giao thoa văn hóa Đông - Tây và gắn liền với những giai thoại nổi tiếng của vùng đất Nam Kỳ xưa. Công trình này trở thành hình ảnh nhận diện mạnh mẽ trong truyền thông và quảng bá du lịch Bạc Liêu.
Ngoài ra, trên địa bàn phường Bạc Liêu còn có các công trình như Khu lưu niệm Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ và nhạc sĩ Cao Văn Lầu, nơi lưu giữ dấu ấn của bản “Dạ cổ hoài lang” - tác phẩm làm nên linh hồn nghệ thuật cải lương Nam Bộ, được xem là một trong những biểu tượng văn hóa tiêu biểu của tỉnh Cà Mau nói riêng, vùng Nam Bộ nói chung...
Nhà hát Cao Văn Lầu, quảng trường Hùng Vương và không gian văn hóa công cộng cũng góp phần mở rộng hình ảnh du lịch từ “di tích tĩnh” sang “không gian trải nghiệm sống động”, tạo sự kết nối hài hòa giữa quá khứ và hiện tại.
Nhà trưng bày hình ảnh và hiện vật Nhạc sĩ Cao Văn Lầu trong Khu lưu niệm Đờn ca tài tử Nam bộ và cố nhạc sĩ Cao Văn Lầu tại phường Bạc Liêu, tỉnh Cà Mau. Ảnh: Tuấn Kiệt – TTXVN
Ông Phan Hải Phương, Phó Chủ tịch UBND phường Bạc Liêu cho biết, công tác bảo tồn di sản trên địa bàn được quan tâm thực hiện với nhiều kết quả tích cực. Việc khai thác giá trị di tích để hình thành sản phẩm du lịch đặc trưng tuy đã được chú trọng nhưng vẫn chưa tương xứng với tiềm năng, thế mạnh hiện có của phường. Công tác quảng bá, truyền thông về di tích và hình ảnh du lịch phường Bạc Liêu vẫn chưa tạo sức lan tỏa mạnh trên các nền tảng số, chưa thu hút được nhiều nhóm du khách trẻ và khách ngoài tỉnh. Sự tham gia của cộng đồng dân cư trong việc gìn giữ, khai thác và phát huy giá trị di tích chưa thật sự sâu rộng...
Ông Lý Vỹ Triều Dương, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Cà Mau cho biết, bên cạnh kết quả đạt được, việc phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch còn nhiều khó khăn, thách thức. Nhiều di tích xuống cấp, việc tu bổ, phục hồi và lập quy hoạch còn chậm. Việc khai thác di sản chưa tương xứng với tiềm năng; sản phẩm du lịch văn hóa còn đơn điệu, thiếu liên kết. Hạ tầng và dịch vụ hỗ trợ còn thiếu đồng bộ, nhất là ở vùng sâu, vùng xa. Nguồn nhân lực và năng lực quản lý còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu phát triển ngày càng cao của xã hội.
Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Cà Mau cho rằng, những tồn tại trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Để phát huy hiệu quả di sản gắn với phát triển du lịch, đòi hỏi phải có giải pháp đồng bộ, mang tính chiến lược và đột phá.
Đồng hồ đá duy nhất tại Việt Nam vẫn tồn tại theo thời gian, trở thành điểm tham quan thu hút không ít du khách khi đến phường Bạc Liêu, tỉnh Cà Mau. Ảnh: Tuấn Kiệt – TTXVN
Xây dựng sản phẩm du lịch hấp dẫn từ giá trị di sản
Ông Ngô Vũ Thăng, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau cho rằng, trong bối cảnh hiện nay, di sản không còn là những giá trị của quá khứ cần gìn giữ mà đã và đang trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng, góp phần định hình bản sắc, củng cố nền tảng tinh thần, tạo động lực cho phát triển kinh tế - xã hội. Do đó, bảo tồn di sản không thể tách rời phát huy giá trị và phát triển du lịch chính là một trong những con đường hiệu quả để đưa di sản từ trạng thái tiềm năng trở thành giá trị hiện hữu, gắn với đời sống xã hội.
UBND tỉnh Cà Mau ban hành Chương trình Phát triển du lịch bền vững, du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái, du lịch văn hóa, du lịch tâm linh; gắn với phục dựng, trùng tu, tôn tạo các di tích lịch sử, đền thờ Bác Hồ, nghĩa trang liệt sĩ, khai thác lịch sử và các giá trị văn hóa, truyền thống tốt đẹp của các dân tộc giai đoạn 2026 - 2030. Việc xây dựng Chương trình nhằm xác định rõ định hướng, giải pháp phát triển du lịch phù hợp và bền vững thời gian tới, góp phần thực hiện hiệu quả Quy hoạch hệ thống du lịch tỉnh giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn 2045, hướng tới du lịch xanh - bền vững, trở thành trung tâm du lịch sinh thái - văn hóa - tâm linh đặc sắc vùng Đồng bằng sông Cửu Long, mục tiêu đến năm 2030 đón 11,5 triệu lượt khách và doanh thu khoảng 14.200 tỷ đồng.
Trước mắt, Cà Mau sẽ xác định danh mục các di tích có giá trị; lập, thẩm định và triển khai các dự án trùng tu, tôn tạo di tích theo đúng quy định, tuân thủ nguyên tắc giữ gìn tính nguyên gốc, không làm biến dạng yếu tố gốc cấu thành di tích. Tỉnh thực hiện lập hồ sơ đề nghị xếp hạng các di tích đủ điều kiện, hồ sơ ghi danh các di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu. Cà Mau ưu tiên đầu tư những công trình mang tính biểu tượng, có sức lan tỏa đối với giáo dục truyền thống và phát triển du lịch như Đền thờ Bác Hồ, di tích lịch sử cách mạng, nghĩa trang liệt sĩ...
Chiếc xuồng được cán bộ cách mạng sử dụng trong kháng chiến chống Mỹ, trưng bày tại Khu căn cứ Tỉnh ủy Bạc Liêu (cũ), xã Ninh Thạnh Lợi, tỉnh Cà Mau. Ảnh: Tuấn Kiệt – TTXVN
Cà Mau xác định, xây dựng chuỗi sản phẩm du lịch văn hóa, lịch sử, tâm linh, kết nối các không gian di tích với hoạt động trải nghiệm, tham quan, giáo dục truyền thống, hướng về cội nguồn. Tỉnh khai thác giá trị các lễ hội đặc sắc như Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc, Lễ hội Vía Bà Thủy Long, các lễ hội của người Khmer, người Hoa, sinh hoạt văn hóa dân gian, nghệ thuật truyền thống… gắn với quảng bá du lịch.
Tỉnh đang thiết kế các tuyến tham quan du lịch theo từng chuyên đề: Tuyến tham quan du lịch - văn hóa tâm linh ở các công trình kiến trúc nghệ thuật đình, chùa, miếu của 3 dân tộc Kinh - Khmer - Hoa; tuyến tham quan khám phá các công trình kiến trúc nhà cổ thời Pháp; tuyến tham quan tìm hiểu các di tích lịch sử... gắn với các công trình văn hóa, lịch sử khác và làng nghề truyền thống, di sản văn hóa phi vật thể trên cùng không gian.
Từ góc nhìn của người làm nghiên cứu, Tiến sĩ Bùi Thị Hoa, Phân viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch miền Nam (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cho rằng, để khai thác hệ thống di sản, Cà Mau cần dựa vào cộng đồng và cảnh quan tự nhiên, sinh thái - lịch sử, địa lý của vùng địa đầu cực Nam Tổ quốc, chứ không đẩy di tích phát triển thành một sản phẩm đại trà mà phải bảo tồn thích ứng. Theo Tiến sĩ Bùi Thị Hoa, để phát huy giá trị di tích, Cà Mau cần xác định: “Bảo tồn làm nền tảng - cộng đồng làm trung tâm - du lịch làm công cụ”.
Tượng SADASHIVA (Thế kỷ XII) được trưng bày tại Tháp cổ Vĩnh Hưng - Di tích quốc gia đặc biệt, tọa lạc tại ấp Trung Hưng 1B, xã Châu Thới, tỉnh Cà Mau. Ảnh: Tuấn Kiệt – TTXVN
Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Trang, Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, những loại hình di sản như nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ, các lễ hội truyền thống, tri thức dân gian và sinh hoạt văn hóa cộng đồng của cư dân Cà Mau chính là nền tảng quan trọng để xây dựng sản phẩm du lịch đặc thù. Tỉnh cần chú trọng đầu tư cho công tác bảo tồn và truyền dạy di sản; phát triển sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng; đồng thời xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích hài hòa giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng. Đây chính là những giải pháp căn bản nhằm bảo đảm sự cân bằng giữa bảo tồn và phát triển, giữa giữ gìn bản sắc và đổi mới sáng tạo trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
Ở góc nhìn doanh nghiệp, bà Trần Ngọc Loan, Tổng Giám đốc Công ty Trách nhiệm hữu hạn Dịch vụ du lịch và vé máy bay Nice Tourist chia sẻ, để phát huy di sản phát triển du lịch bền vững, Cà Mau cần kết nối các điểm di tích thành hành trình thống nhất, có câu chuyện xuyên suốt. Các địa danh như: Ðền thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh, bến Vàm Lũng; tượng đài kỷ niệm Chuyến tàu tập kết ra Bắc 1954... cần được liên kết thành tuyến hành trình về nguồn tìm hiểu lịch sử đấu tranh và đời sống văn hóa vùng đất địa đầu cực Nam.
Với vị thế là tỉnh địa đầu cực Nam Tổ quốc, có nhiều di tích lịch sử cách mạng cùng các di tích văn hóa - tín ngưỡng, Cà Mau hoàn toàn có thể tạo ra bước chuyển mạnh mẽ trong phát huy giá trị di sản gắn phát triển du lịch. Di sản khi được đặt vào trung tâm của sự phát triển sẽ góp phần định hình bản sắc và nâng cao vị thế địa phương, tạo nguồn lực cho phát triển du lịch bền vững vùng đất địa đầu cực Nam Tổ quốc.
