Đọc sách - "vũ khí" để không lệ thuộc vào AI

Việc đọc sách không chỉ mang đến tri thức, mà còn mở rộng tư duy, nuôi dưỡng cảm xúc, thậm chí trở thành người bạn đồng hành bền bỉ trong hành trình trưởng thành của mỗi cá nhân. Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển mạnh mẽ, những giá trị này càng trở nên quan trọng, khi việc đọc sách được nhìn nhận như một "vũ khí" giúp con người rèn luyện tư duy độc lập và giữ lợi thế trước công nghệ.

Vấn đề này được gợi mở tại chương trình Nếu không đọc sách thì sao? diễn ra sáng 11/4 tại Hà Nội, hưởng ứng Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam 21/4.

Chương trình có sự tham dự của GS Phan Văn Trường - người sáng lập Hệ sinh thái Cấy nền; TS Nguyễn Thị Ngọc Minh, giảng viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, nhà sáng lập và điều hành Sách ơi mở ra; TS. Nguyễn Mạnh Hùng - Chủ tịch HĐQT Công ty Sách Thái Hà.

Sách là người bạn trung thành nhất

Trả lời câu hỏi "Nếu không đọc sách thì sao?", GS Phan Văn Trường cho rằng: "Sách là tinh hoa. Đứng ngoài sách cũng là đứng ngoài tinh hoa". Theo ông, sách là di sản trí tuệ của những người đi trước, giúp con người hiểu về nguồn cội, về lịch sử, và thậm chí có thể "cùng thời" với những vĩ nhân.

Khi đọc sách, con người không chỉ học một kiến thức cụ thể, mà bước vào một không gian tư tưởng rộng lớn, nơi những kinh nghiệm, suy tư và trí tuệ của nhiều thế hệ được tích lũy và truyền lại. Từ góc nhìn này, ông ví mỗi cuốn sách như một viên gạch, còn mỗi người đọc là một phần góp vào nền móng văn hóa chung của xã hội. Khi càng nhiều người đọc, tri thức càng được bồi đắp và lan tỏa, nền tảng văn hóa càng trở nên vững chắc.

Bên cạnh đó, theo chuyên gia này, ý nghĩa quan trọng khác của việc đọc sách, nằm ở việc con người tìm thấy chính mình. GS Trường cho rằng, mỗi người không chỉ có một bản sắc duy nhất, mà là sự tổng hòa của nhiều khả năng, nhiều bản năng khác nhau.

Khi đọc nhiều cuốn sách, con người dần nhận ra những "con người khác" trong chính mình. "Không phải tôi là ai, mà tôi là những ai" - ông cho rằng, sách giúp làm lộ ra sự đa dạng trong mỗi cá nhân. Khi tiếp xúc với những câu chuyện, những nhân vật, những tư tưởng khác nhau, người đọc dần nhận ra trong mình có những khả năng, những phẩm chất mà trước đó chưa từng được khám phá. Chính quá trình này giúp con người hình thành những lựa chọn về con đường mình muốn trở thành.

Ở góc độ này, sách không chỉ phản chiếu con người, mà còn trở thành hình mẫu để con người hướng tới. Mỗi cuốn sách đều mang trong mình một phần giáo dục, góp phần định hình nhân cách và tư duy của người đọc. Khi đọc nhiều, con người dần cảm nhận mình không chỉ là cá nhân đơn lẻ, mà còn là một phần của văn hóa, là người xây dựng văn hóa và có thể trở thành biểu tượng văn hóa. Việc đọc sách vì thế không chỉ là tiếp nhận tri thức, mà còn là hành trình trưởng thành về tư tưởng và nhân cách.

GS. Phan Văn Trường cũng nhấn mạnh một khía cạnh giàu ý nghĩa: Sách là người bạn trung thành nhất của con người. Không giống những mối quan hệ khác, sách không phản bội con người. Người đọc có thể tìm thấy niềm vui, nỗi buồn, sự đồng cảm trong những trang sách. Có thể ôm sách mà khóc, ôm sách mà cười, ôm sách mà thấy hạnh phúc. Chính sự gắn bó ấy giúp sách trở thành người bạn đồng hành bền bỉ trong hành trình trưởng thành của mỗi người.

Từ trải nghiệm cá nhân, ông khuyên mỗi người nên có ít nhất 10 cuốn sách gắn bó lâu dài, những cuốn sách có thể "ôm lấy, ngủ với, yêu như chính mình". Bởi theo ông, những cuốn sách ấy sẽ giúp con người tìm thấy tự do tư tưởng, mài giũa nhân cách và chỉ ra hướng đi trong cuộc đời. Sách không chỉ phản chiếu con người, mà còn giúp con người chau chuốt tư tưởng, định hình con đường tương lai.

3 năng lực cạnh tranh với AI từ việc đọc sách

Tại chương trình, một vấn đề quan trọng khác cũng được các diễn giả đặt ra. Đó là trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển mạnh mẽ, vai trò của việc đọc sách càng trở nên cấp thiết.

TS Nguyễn Thị Ngọc Minh cho rằng, nhiều người hiện nay đặt ra một so sánh tưởng như rất thuyết phục: Nếu AI có thể đọc một cuốn sách 1.000 trang chỉ trong vài phút, tóm tắt và giải thích lại ngắn gọn, thì vì sao con người phải dành hàng giờ, thậm chí hàng ngày để đọc một cuốn sách? Đây là một câu hỏi thực tế, phản ánh tâm lý phổ biến khi công nghệ ngày càng giúp con người tiếp cận thông tin nhanh chóng hơn.

Tuy nhiên, theo TS Minh, khi làm việc với các chuyên gia về AI, bà nhận ra rằng trí tuệ nhân tạo vẫn tồn tại những điểm yếu mang tính bản chất, và chính những điểm yếu này khiến việc đọc sách trở thành năng lực quan trọng giúp con người không bị lệ thuộc vào công nghệ.

Điểm yếu thứ nhất của AI là hiện tượng "ảo giác". AI có thể tổng hợp thông tin từ nhiều nguồn dữ liệu trên Internet, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc thông tin luôn chính xác. Do AI vận hành dựa trên việc tổng hợp và dự đoán từ các dữ liệu có sẵn, khi thiếu dữ liệu hoặc gặp khoảng trống thông tin, AI có thể "bịa" ra nội dung mà không có khả năng tự kiểm chứng.

Điểm yếu thứ hai là thiên kiến dữ liệu. AI được huấn luyện từ những dữ liệu phổ biến trên Internet, vì vậy kết quả mà AI đưa ra thường mang tính định kiến hoặc thiếu đa dạng.

Điểm yếu thứ ba là tính "trung bình". Nội dung mà AI tạo ra thường ở mức an toàn, dễ hiểu nhưng thiếu đột phá. AI có thể tổng hợp tốt, nhưng khó tạo ra những ý tưởng độc đáo vượt ra ngoài dữ liệu sẵn có.

Từ ba điểm yếu này, TS Minh cho rằng, nếu con người chỉ hài lòng với những gì AI cung cấp, nguy cơ lệ thuộc vào công nghệ là rất lớn. Khi đó, con người không còn là người sử dụng công cụ, mà dễ trở thành "nô lệ" của AI. Để đứng cao hơn AI, con người cần phát triển ba năng lực quan trọng: Tư duy phản biện, tư duy thiết kế và tư duy sáng tạo.

Tư duy phản biện giúp con người nhận diện đâu là đúng, đâu là sai, đâu là thông tin đáng tin cậy. Tư duy thiết kế giúp con người trở thành "kiến trúc sư trưởng", biết cách đặt câu hỏi, xây dựng yêu cầu đầu ra, phân công công việc giữa con người và AI. Còn tư duy sáng tạo là năng lực tạo ra những điều mới mẻ, vượt ra ngoài những gì AI có thể tổng hợp.

Theo TS Nguyễn Thị Ngọc Minh, việc đọc sách chính là "vũ khí" quan trọng giúp rèn luyện đồng thời cả ba năng lực này. Bởi không phải tất cả tri thức của nhân loại đều được số hóa trên Internet. Vẫn còn những "vùng chìm" của tri thức nằm trong sách vở, thư viện và các tài liệu chưa được mã hóa. Khi tiếp cận những nguồn tri thức này, con người có thể bổ sung những khoảng trống mà AI chưa thể tiếp cận.

Bà cho rằng sáng tạo không thể hình thành nếu con người không có dữ liệu trong bộ não. Quá trình đọc sách chính là quá trình "vật lộn" với câu chữ, cố gắng hiểu ý nghĩa của từng khái niệm, từng lập luận. Chính quá trình này buộc tư duy phát triển, giúp hình thành kiến thức và tích lũy dữ liệu cá nhân. Khi tích lũy đủ dữ liệu, con người mới có thể tạo ra những ý tưởng khác biệt.