Trong quần thể di tích Văn Miếu-Quốc Tử Giám, khu Điện Đại Thành là không gian thờ tự quan trọng, gắn với truyền thống tôn vinh Khổng Tử và các bậc tiên hiền, tiên nho. Không chỉ mang dấu ấn kiến trúc cổ, nơi đây còn phản ánh quan niệm về đạo học, vai trò của người thầy và vị trí của tri thức trong đời sống văn hóa, giáo dục Việt Nam qua nhiều thế kỷ.
Không gian thờ tự của nền Quốc học xưa
Được xây dựng năm 1070 dưới triều vua Lý Thánh Tông, Văn Miếu ban đầu là nơi thờ Khổng Tử và các bậc tiên hiền, tiên nho. Sáu năm sau, năm 1076, vua Lý Nhân Tông cho lập Quốc Tử Giám phía sau Văn Miếu, mở đầu thiết chế đào tạo nhân tài của quốc gia. Từ đó, Văn Miếu-Quốc Tử Giám trở thành một quần thể vừa có chức năng thờ tự, vừa gắn với hoạt động giáo dục, đào tạo và tuyển chọn trí thức trong xã hội phong kiến Việt Nam.
Trong tổng thể ấy, khu Điện Đại Thành giữ vị trí đặc biệt. Đây là khu thứ tư của nội tự, nằm trên trục thần đạo nối từ cổng chính qua các lớp không gian của di tích. Phía trước khu vực là cổng Đại Thành, tiếp đến là sân Đại Bái, nhà Bái đường và Điện Đại Thành ở phía sau. Hai dãy nhà Tả vu, Hữu vu chạy dọc hai bên sân, tạo nên bố cục cân xứng, trang nghiêm. Cách tổ chức không gian theo trục chính, kết hợp với các công trình đối xứng hai bên thể hiện rõ đặc trưng kiến trúc truyền thống của Văn Miếu.
Khu vực này được tổ chức thành hai lớp không gian có chức năng khác nhau nhưng gắn kết chặt chẽ. Nhà Bái đường ở phía trước là nơi diễn ra các nghi lễ tế Khổng Tử. Theo tư liệu của cơ quan quản lý di tích, trước đây, vào hai kỳ tế xuân và thu, nhà vua cùng hoàng thân, quan lại đến đây hành lễ. Phía sau Bái đường là Điện Đại Thành, nơi thờ Khổng Tử và những nhân vật có vị trí quan trọng trong hệ thống tư tưởng Nho học.
Việc bố trí Bái đường và Điện Đại Thành thành hai lớp không gian thể hiện trình tự của hoạt động tế tự. Bái đường là nơi thực hành nghi lễ, còn Điện Đại Thành là trung tâm thờ phụng. Sự phân định chức năng ấy tạo nên tính tôn nghiêm cho toàn bộ khu vực, đồng thời phản ánh vai trò của Văn Miếu trong đời sống chính trị, văn hóa và tinh thần của quốc gia thời quân chủ.
Văn Miếu-Quốc Tử Giám từng bước đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di tích lịch sử-văn hóa tiêu biểu của Thủ đô. Ảnh: Khánh Hòa/TTXVN
Trong bối cảnh xã hội phong kiến xưa, việc thờ Khổng Tử và các bậc tiên hiền tại Văn Miếu có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi tín ngưỡng. Đây còn là sự khẳng định vị trí của Nho học trong hệ thống tư tưởng và thiết chế giáo dục quốc gia. Những chuẩn mực về học vấn, đạo đức, lễ nghĩa và trách nhiệm của người trí thức được đề cao, trở thành một phần nền tảng trong việc đào tạo đội ngũ quan lại, phục vụ triều đình và xã tắc.
Không gian thờ tự tại khu Điện Đại Thành vì thế gắn bó mật thiết với hoạt động học tập của Quốc Tử Giám. Các giám sinh và học quan học tập trong môi trường đề cao tri thức, đồng thời thực hành nghi lễ tưởng nhớ các bậc tiên hiền. Việc tế tự, dâng hương thể hiện đạo lý tôn sư trọng đạo, nhắc nhở người học về nguồn gốc của tri thức và trách nhiệm tiếp nối những giá trị mà các thế hệ đi trước đã gây dựng.
Dấu ấn kiến trúc và nghệ thuật thờ tự
Cùng với chức năng nghi lễ, khu Điện Đại Thành hiện nay còn lưu giữ những dấu ấn kiến trúc truyền thống qua cách tổ chức mặt bằng, kết cấu công trình và nghệ thuật trang trí. Những hạng mục còn lại phản ánh sự tiếp nối, biến đổi của kiến trúc Văn Miếu qua các thời kỳ, trong đó có những dấu ấn thuộc thời Hậu Lê và thời Nguyễn.
Nhà Bái đường gồm 9 gian, nền lát gạch, có bậc thềm đá và hệ thống cột gỗ lim chống mái. Mái nhà kết cấu theo kiểu “vì chồng rường” (một hệ kết cấu chịu lực trong kiến trúc mái truyền thống), hai đầu bít đốc, lợp ngói mũi hài. Trên mái có lưỡng long chầu nhật nguyệt. Các chi tiết gỗ - hệ thống cột, xà, cửa sổ chấn song con tiện - góp phần tạo nên vẻ bề thế nhưng không nặng nề cho công trình.
Điện Đại Thành. Ảnh: vanmieu.gov.vn
Không gian bên trong Bái đường được bài trí phục vụ nghi lễ. Gian giữa đặt hương án và đồ thờ; hai bên có đôi chim hạc đồng đứng trên lưng rùa. Phía trên là bức hoành phi “Vạn thế sư biểu”, tôn vinh Khổng Tử là người thầy tiêu biểu muôn đời. Bên cạnh đó, bức hoành phi “Cổ kim nhật nguyệt” và chuông Bích Ung góp phần tạo nên không gian thờ tự trang nghiêm, mang đậm dấu ấn văn hóa Nho học.
Phía sau Bái đường, Điện Đại Thành gồm 9 gian, xây tường kín ba mặt. Bảy gian chính giữa có cửa bức bàn, hai gian đầu hồi có cửa sổ gỗ, chấn song con tiện. Hệ thống cột được sơn son thếp vàng, mái lợp ngói mũi hài, trên nóc cũng có lưỡng long chầu nhật nguyệt. So với không gian mở của Bái đường, Điện Đại Thành có cấu trúc khép kín hơn, phù hợp với chức năng thờ phụng.
Bên trong điện, tượng Khổng Tử được đặt ở gian chính giữa, quay mặt về hướng Nam, phía sau có khám thờ và bài vị. Các vị Tứ phối và Thập triết được phối thờ theo hệ thống bài trí truyền thống. Cách sắp đặt lấy vị trí thờ Khổng Tử làm trung tâm, thể hiện trật tự tôn ti trong hệ thống thờ tự Nho học.
Hai dãy Tả vu và Hữu vu nằm đối xứng hai bên sân Đại Bái, mỗi dãy gồm 9 gian. Các công trình có nền cao, mái lợp ngói ta, kết cấu vì kiểu chồng rường, mang phong cách kiến trúc thời Hậu Lê và đầu thời Nguyễn. Sự hiện diện của các dãy nhà này tạo nên bố cục khép kín, cân đối cho khu vực, đồng thời hoàn chỉnh không gian kiến trúc phục vụ các hoạt động tế tự.
Các công trình trong khu Đại Thành không phô trương về quy mô trang trí mà chú trọng sự cân đối giữa các thành phần kiến trúc, tỷ lệ mái, cột, nền và cách tổ chức không gian. Hệ thống mái ngói, cột gỗ, cửa bức bàn, hoành phi, câu đối và đồ thờ cùng tạo nên diện mạo cổ kính, trang nghiêm. Mỗi hạng mục đảm nhiệm một chức năng riêng nhưng được kết nối trong một tổng thể thống nhất, thể hiện quan niệm về trật tự, lễ nghi và sự tôn kính đối với đạo học.
Tiếp nối truyền thống tôn sư trọng đạo
Trải qua gần một nghìn năm lịch sử, Văn Miếu-Quốc Tử Giám có nhiều biến đổi do tác động của thời gian và những thăng trầm xã hội. Một số công trình không còn giữ được nguyên trạng ban đầu, song khu Điện Đại Thành vẫn bảo tồn được những hạng mục kiến trúc và hiện vật có giá trị, góp phần lưu giữ diện mạo của một trung tâm thờ tự Nho học tiêu biểu.
Ngày nay, khu vực này không còn thực hiện chức năng tế tự quốc gia như dưới các triều đại xưa. Tuy nhiên, ý nghĩa văn hóa của không gian thờ tự vẫn được duy trì thông qua việc bảo tồn kiến trúc, gìn giữ hệ thống tượng thờ, đồ thờ và tổ chức các hoạt động tưởng niệm, dâng hương.
Theo Trung tâm Hoạt động Văn hóa khoa học Văn Miếu-Quốc Tử Giám, hằng năm, nhiều đoàn trường học, dòng họ từ Hà Nội và các địa phương trong cả nước đã đến khu vực Bái đường làm lễ dâng hương khuyến học, khuyến tài. Hoạt động này cho thấy sự tiếp nối của truyền thống tôn sư trọng đạo trong đời sống hiện đại.
Với các nhà trường, lễ dâng hương tại Văn Miếu là dịp để học sinh tìm hiểu lịch sử giáo dục, bày tỏ lòng tri ân đối với các bậc tiền nhân, cầu mong học hành tiến bộ, thi cử đỗ đạt. Với các dòng họ, hoạt động khuyến học, khuyến tài góp phần khơi dậy tinh thần hiếu học, động viên thế hệ trẻ nỗ lực rèn luyện, tiếp nối truyền thống gia đình và quê hương.
Cùng với hoạt động dâng hương, việc giới thiệu kiến trúc, hiện vật và giá trị lịch sử của khu Điện Đại Thành trong các chương trình tham quan, giáo dục di sản cũng góp phần giúp công chúng hiểu rõ hơn về chức năng của công trình trong tổng thể Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu-Quốc Tử Giám.
