Việc Chính phủ vừa ban hành Quyết định 816/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình "Phát triển các môn thể thao trọng điểm chuẩn bị tham dự các kỳ ASIAD, Olympic giai đoạn 2026-2045" là một bước đi chiến lược, không chỉ tạo động lực tăng trưởng cho thể thao thành tích cao mà còn giải quyết những "bài toán" tồn đọng đã kìm hãm sự phát triển bền vững suốt nhiều năm qua.
Thực tế cho thấy, thành tích của thể thao Việt Nam (TTVN) tại đấu trường ASIAD và Olympic luôn trong tình trạng "được mùa, mất mùa". Kỳ ASIAD 18 năm 2018, chúng ta giành được 5 huy chương vàng (HCV), nhưng đến ASIAD 19, dù đặt mục tiêu tương tự, đoàn thể thao Việt Nam chỉ đạt 3 HCV. Sự thiếu ổn định này xuất phát từ việc đầu tư dàn trải, thiếu trọng tâm, phụ thuộc quá nhiều vào một vài cá nhân xuất sắc trong từng giai đoạn mà thiếu đi nền tảng đào tạo bài bản, lâu dài.
Một nghịch lý khác cũng cần được nhìn nhận: Có một khoảng cách xa giữa những môn "săn huy chương" ở ASIAD, Olympic so với các môn được xem là phổ biến, có phong trào và thu hút nguồn lực xã hội nhiều. Tại ASIAD 19, 3 HCV đến từ cầu mây, karate và bắn súng. Còn trong số 12 môn có huy chương, thì có đến 6 môn võ. Điều này cho thấy độ "hẹp" trong khả năng phát triển số lượng HCV của chúng ta tại đấu trường ASIAD.
Đó là lý do mà câu chuyện về "đầu tư trọng điểm" được bàn rất lâu trước khi có đề án cụ thể trình Chính phủ. Không thể tiến xa ở đẳng cấp quốc tế với việc đầu tư dàn trải hay trông đợi vào những môn có tính đại chúng. Sự đầu tư của xã hội, dù quan trọng, thường mang tính tự phát, phân tán và thiếu sự đồng bộ theo một chiến lược thống nhất từ Trung ương đến địa phương.
Không thể không kể đến một thực tế khách quan khác: hiệu quả hoạt động của nhiều Liên đoàn, Hiệp hội thể thao quốc gia còn nhiều hạn chế, đặc biệt là ở khâu tìm kiếm doanh thu, chủ động tài chính để đầu tư "khủng" cho VĐV. Đơn cử như billiard, môn có nhiều nhà vô địch thế giới, World Cup, châu Á, nhưng chính Liên đoàn thừa nhận là chỉ đủ tiền để vận hành bộ máy, tổ chức thi đấu.
Tại ASIAD 20 ở Nhật Bản, mục tiêu của thể thao Việt Nam là 5 HCV. Ảnh: Hoàng Linh
Trong bối cảnh đó, sự can thiệp của một chương trình tầm quốc gia do Nhà nước chủ trì là vô cùng cần thiết. Nó không chỉ bơm nguồn lực trực tiếp cho các trung tâm huấn luyện, đội tuyển quốc gia mà còn tạo áp lực "cạnh tranh lành mạnh", buộc các liên đoàn phải đổi mới, nâng cao năng lực quản trị để có thể đồng hành và khai thác hiệu quả các chính sách, nguồn hỗ trợ từ chương trình.
Chương trình 2026-2045 đặt ra những mục tiêu theo từng giai đoạn, ngày càng leo thang về kỳ vọng. Từ nay đến 2030, TTVN phấn đấu lọt tốp 20 ASIAD, giành 5 HCV ở ASIAD 20 tại Nhật Bản và 6 HCV ở ASIAD 2030. Từ 2031 đến 2035, mục tiêu được nâng lên 7 HCV tại ASIAD 2034 và ít nhất một HCB Olympic. Đến giai đoạn 2036-2045, tham vọng lớn hơn nhiều: vào tốp 15 ASIAD, tốp 50 Olympic, có kỳ giành tới 10 HCV ASIAD và hơn 1 HCV Olympic.
Với tham vọng đó, chương trình không chỉ đặt ra mục tiêu thành tích, mà còn nhấn mạnh việc xây dựng hệ thống tuyển chọn, đào tạo VĐV minh bạch, thực chất; hoàn thiện cơ sở vật chất và trang thiết bị huấn luyện; ứng dụng khoa học công nghệ, y học thể thao; và quan trọng nhất là đa dạng hóa, huy động nguồn lực ngoài ngân sách. Đây cũng chính là điểm mấu chốt: một khi đã có quy hoạch rõ ràng về các môn trọng điểm, TTVN sẽ có cơ sở thuyết phục hơn để thu hút doanh nghiệp, nhà tài trợ đồng hành dài hạn.
Tất nhiên, vấn đề cốt lõi bây giờ là nguồn lực đầu tư sẽ được huy động và phân bổ ra sao. Ngành thể thao phải chứng minh được khả năng thu hút các nguồn lực xã hội hóa. Có thể kỳ vọng một mô hình hợp tác công - tư, trong đó Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, tạo hành lang pháp lý và đầu tư mồi cho cơ sở vật chất, khoa học kỹ thuật, trong khi khu vực tư nhân tham gia tài trợ cho các giải đấu, chế độ đãi ngộ và quảng bá hình ảnh VĐV.
ASIAD 20 tại Nhật Bản sắp tới sẽ là phép thử đầu tiên của chương trình này, với mục tiêu đặt ra là 5 HCV.
TTVN không thiếu tài năng cá nhân. Điều còn thiếu bấy lâu là một hệ thống đủ ổn định, đủ nhất quán và đủ kiên nhẫn để biến những tài năng ấy thành thành tích bền vững. Chương trình đầu tư 2026-2045, nếu được triển khai nghiêm túc, chính là cơ hội để lấp đầy khoảng trống đó.
