Lâu nay, khi nhắc đến thể thao, người ta thường nghĩ đến thành tích thi đấu, những tấm huy chương, kinh phí đào tạo vận động viên hay ngân sách xây dựng sân vận động, nhà thi đấu... Cách nhìn ấy không sai, nhưng chưa phản ánh đầy đủ vai trò của thể thao trong đời sống kinh tế.
Hội thảo khoa học về phát triển văn hóa và thể thao trong đô thị tại TP.HCM ngày 5/11 vừa qua đặt ra một vấn đề đáng suy ngẫm: Thể thao không chỉ mang về huy chương hay tiêu tốn ngân sách, mà còn có thể trở thành động lực tạo việc làm, kích cầu dịch vụ, thúc đẩy du lịch và nâng cao năng suất xã hội.
Giá trị nằm ở sức khỏe và năng suất xã hội
Thực tế cho thấy, thể thao có khả năng tạo ra giá trị trên nhiều lĩnh vực. Một sự kiện quốc tế cần hệ thống tổ chức, truyền thông, quảng cáo, tài trợ, bản quyền và dịch vụ hậu cần. Một giải đấu thu hút hàng nghìn người có thể tạo thêm nhu cầu về khách sạn, nhà hàng, vận tải, mua sắm và tham quan. Trong khi đó, các phòng tập, sân golf, trung tâm huấn luyện, cửa hàng trang phục và thiết bị thể thao lại hình thành một thị trường dịch vụ thường xuyên.
Tuy nhiên, nếu chỉ tính toán giá trị thể thao thông qua doanh thu bán vé, tài trợ, lưu trú hay tổ chức sự kiện, bức tranh kinh tế vẫn chưa đầy đủ. Một đóng góp quan trọng hơn, dù khó quy đổi thành tiền ngay lập tức, chính là khả năng cải thiện sức khỏe cộng đồng và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.
Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), năm 2022 có khoảng 1,8 tỷ người trưởng thành trên thế giới không đạt mức vận động thể chất được khuyến nghị, tương đương 31% dân số trưởng thành. WHO khuyến nghị người trưởng thành nên vận động ít nhất 150 phút ở cường độ trung bình hoặc 75 phút ở cường độ mạnh mỗi tuần. Tình trạng thiếu vận động làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch, tiểu đường type 2 và một số bệnh ung thư.
Đáng chú ý, Báo cáo tình trạng vận động thể chất toàn cầu năm 2022 của WHO ước tính gần 500 triệu trường hợp mắc các bệnh không lây nhiễm có thể phòng ngừa sẽ phát sinh trong giai đoạn 2020-2030 nếu tình trạng ít vận động không được cải thiện. Chi phí điều trị những bệnh này có thể vượt 300 tỷ USD trong cả giai đoạn, tương đương khoảng 27 tỷ USD mỗi năm.
Những con số ấy cho thấy ít vận động không chỉ là vấn đề sức khỏe cá nhân mà còn tạo ra gánh nặng kinh tế cho xã hội. Khi người dân mắc bệnh, chi phí y tế tăng lên, thời gian lao động bị gián đoạn và năng suất làm việc có thể suy giảm. Ngược lại, việc duy trì thói quen vận động, rèn luyện thể chất có thể góp phần phòng ngừa bệnh tật, bảo vệ nguồn nhân lực và cải thiện chất lượng cuộc sống.
Đặt trong bối cảnh đô thị, vấn đề này càng có ý nghĩa. Nhịp sống nhanh, áp lực công việc, thời gian di chuyển kéo dài và không gian vận động hạn chế khiến nhiều người ít có điều kiện rèn luyện thể chất. Vì vậy, đầu tư cho thể thao không thể chỉ tập trung vào những công trình quy mô lớn hay các đội tuyển thành tích cao. Những công viên có đường chạy, đường xe đạp, sân chơi công cộng, hồ bơi và thiết chế thể thao tại khu dân cư cũng cần được xem là hạ tầng thiết yếu.
Khu liên hợp thể dục thể thao Quốc gia Rạch Chiếc mở đường cho việc hình thành trung tâm thể thao hiện đại hàng đầu TP.HCM
Thay đổi tư duy đầu tư thể thao
Nếu thể thao vừa có khả năng tạo doanh thu trực tiếp, vừa đem lại lợi ích kinh tế thông qua sức khỏe cộng đồng, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để khai thác tốt hơn tiềm năng ấy? Đây cũng là vấn đề được đặt ra tại hội thảo khoa học về phát triển văn hóa, thể thao trong đô thị do Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM phối hợp với Vụ Pháp chế, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức ngày 5/11.
Tại hội thảo, những điểm nghẽn về quỹ đất, hạ tầng thiết chế cơ sở, cơ chế tài chính và quản lý tài sản công được đặt ra như những vấn đề cần tháo gỡ. TP.HCM có hơn 14 triệu dân sau sắp xếp đơn vị hành chính, nhưng hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở vẫn chưa phát triển tương xứng. Quỹ đất công hạn hẹp cũng khiến việc bố trí không gian dành cho hoạt động thể thao gặp nhiều khó khăn.
Điều đó cho thấy, muốn thể thao trở thành một ngành kinh tế thực sự, trước hết phải thay đổi cách quy hoạch và đầu tư. Các công trình thể thao không nên chỉ được nhìn nhận như những dự án xây dựng phục vụ thi đấu, mà cần được tính toán về khả năng khai thác, vận hành và tạo ra giá trị lâu dài. Một nhà thi đấu có thể phục vụ giải quốc gia, quốc tế, đồng thời tổ chức sự kiện giải trí, hoạt động cộng đồng và các chương trình thương mại phù hợp. Một khu liên hợp thể thao cũng có thể kết nối với dịch vụ huấn luyện, chăm sóc thể chất và du lịch.
Bên cạnh ngân sách nhà nước, cần mở rộng các hình thức xã hội hóa và hợp tác công tư, tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia đầu tư, quản lý, vận hành công trình thể thao. Tuy nhiên, mục tiêu kinh tế phải đi cùng lợi ích cộng đồng. Việc khai thác thương mại không được làm mất đi chức năng phục vụ người dân, nhất là quyền tiếp cận các không gian vận động công cộng với chi phí hợp lý.
Một yêu cầu khác là phải hình thành hệ thống dữ liệu để đo lường đóng góp của thể thao. Hiện nay, hiệu quả của một giải đấu thường được đánh giá qua số vận động viên, thành tích chuyên môn và quy mô tổ chức. Những tiêu chí này cần thiết nhưng chưa đủ. Thành phố cần biết sự kiện tạo ra bao nhiêu việc làm, thu hút bao nhiêu khách lưu trú, mức chi tiêu của du khách ra sao, doanh nghiệp địa phương được hưởng lợi thế nào và công trình thể thao được khai thác với hiệu suất bao nhiêu.
Theo hướng dẫn của OECD năm 2023 về đo lường tác động của các sự kiện văn hóa, thể thao và kinh doanh, đánh giá kinh tế cần tính đến tác động trực tiếp, gián tiếp và tác động lan tỏa, đồng thời loại trừ những khoản chi tiêu vốn vẫn phát sinh nếu sự kiện không được tổ chức. Đây là cơ sở quan trọng để tránh thổi phồng hiệu quả và giúp nhà quản lý có căn cứ phân bổ nguồn lực. Thể thao không chỉ là câu chuyện thành tích hay khoản chi trong ngân sách. Đó còn là một thị trường có khả năng tạo ra doanh thu, việc làm và giá trị gia tăng, đồng thời là khoản đầu tư cho sức khỏe và chất lượng nguồn nhân lực. Khi được quy hoạch đúng, đầu tư hiệu quả và kết nối với các ngành dịch vụ, thể thao hoàn toàn có thể trở thành một động lực tăng trưởng của đô thị. Một thành phố phát triển không chỉ cần những tấm huy chương, mà còn cần một nền thể thao đủ sức làm giàu cho nền kinh tế và nâng cao chất lượng sống của người dân.
Marathon là ví dụ khá rõ về khả năng chuyển hóa hoạt động thể thao thành giá trị kinh tế. Theo số liệu do ban tổ chức công bố, giải Marathon Quốc tế TP.HCM Techcombank năm 2025 thu hút hơn 23.200 vận động viên đến từ 81 quốc gia và vùng lãnh thổ. Tổng tác động kinh tế trực tiếp và gián tiếp của giải trong giai đoạn 2022-2025 ước tính vượt 25,7 triệu USD. Con số này phản ánh sự lan tỏa của sự kiện tới các lĩnh vực lưu trú, ẩm thực, mua sắm và dịch vụ địa phương.
Tại Đà Nẵng, Marathon quốc tế năm 2026 thu hút gần 9.000 vận động viên, trong đó có gần 3.200 vận động viên quốc tế. Ban tổ chức ước tính sự kiện tạo ra khoảng 142 tỷ đồng tác động kinh tế cho thành phố, chủ yếu từ vé máy bay, lưu trú và ăn uống. Đáng chú ý, khách quốc tế lưu trú trung bình 4-5 ngày, trong khi nhóm vận động viên Việt Nam từ địa phương khác ở lại khoảng 2 ngày.
Từ những ví dụ này, có thể thấy thể thao không còn đơn thuần là hoạt động phục vụ nhu cầu giải trí hay thành tích chuyên môn. Nếu được tổ chức bài bản và kết nối với du lịch, thương mại, dịch vụ, đây hoàn toàn có thể trở thành một ngành kinh tế có khả năng tạo ra doanh thu, việc làm và sức hút cho đô thị.
