Từ Mường Lò - Lào Cai đến Lễ hội Sông nước TP.HCM, và nhiều lễ hội văn hóa khác… đạo diễn Lê Hải Yến đã theo đuổi một cách làm lễ hội lấy văn hóa bản địa làm cốt lõi, nghệ thuật đương đại và công nghệ là phương tiện để nâng tầm. Trở lại Mường Lò lần thứ ba với chương trình "Xòe Thái - Trọn một vòng yêu", nữ đạo diễn không chỉ kể một câu chuyện tình yêu của người Thái, mà muốn từ đó mở ra câu chuyện về cộng đồng, về bản sắc và khả năng biến những giá trị văn hóa độc bản thành nguồn lực cho du lịch, công nghiệp văn hóa.

ĐẠO DIỄN LÊ HẢI YẾN

Tổng đạo diễn các chương trình:
- Lễ đón nhận Bằng UNESCO ghi danh Nghệ thuật Xòe Thái (2022);
- Lễ hội Sông nước TP.HCM mùa 1 - Dòng sông kể chuyện (2023) và mùa 2 - Chuyến tàu huyền thoại (2024);
- Festival Ninh Bình lần thứ III (2024);
- Lễ hội Đàn Kính Thiên (2026).

• Chị từng giành nhiều giải thưởng quốc tế trong lĩnh vực truyền thông, sự kiện và văn hóa, trong đó có Cúp Vàng Stevie Awards, Cúp Vàng Event Marketing Awards, Cúp Vàng IBA – International Business Awards (2023, 2024, 2025), Cúp Bạc Eventex và Giải thưởng Nữ doanh nhân ASEAN 2024.

"Tôi nghĩ cả cuộc đời cũng chưa kể hết được những chất liệu văn hóa Việt Nam"

* Thưa Đạo diễn Lê Hải Yến, chị đã nhiều lần trở lại Mường Lò và cũng từng thực hiện những lễ hội quy mô lớn ở nhiều địa phương. Điều gì khiến chị vẫn tìm thấy nguồn cảm hứng mới khi trở lại một vùng đất đã quen thuộc?

- Mọi người thường hỏi tôi rằng, làm mãi một thứ như vậy có bao giờ cạn nguồn sáng tạo, có bị áp lực vì hết đề tài không? Tôi nghĩ ngược lại. Có lẽ bởi tình yêu dành cho văn hóa quá lớn nên mỗi lần quay trở lại, tôi lại muốn tìm tòi, khai thác thêm một lớp nghĩa mới.

Tri thức là vô hạn. Với khả năng của một cá nhân, tôi nghĩ cả cuộc đời, cả sự nghiệp của mình cũng chưa chắc đã kể hết được những chất liệu văn hóa và lịch sử của dân tộc Việt Nam. Vì thế, còn sức ngày nào thì tôi vẫn muốn cống hiến, vẫn muốn tìm những câu chuyện mới để kể.

Tôi đã trở lại Mường Lò lần thứ ba. Năm 2019 và 2022, tôi từng kể những câu chuyện về chiều dài lịch sử, về cội nguồn, về Tạo Xuông, Tạo Ngần - hai thủ lĩnh huyền thoại trong sử thi Quăm Tô Mương, gắn với hành trình người Thái đến khai phá và lập nên vùng Mường Lò.

Những vòng xòe tại Lễ hội Mường Lò 2022 - Ảnh Newday Media

Thời điểm ấy, tôi may mắn được đồng hành nhiều tháng với nghệ nhân dân gian Lò Văn Biến. Tôi nghe bác kể chuyện, sống cùng những câu chuyện ấy để hiểu và thấm văn hóa Thái từ bên trong.

Khi đã kể về chiều dài lịch sử, về chiều rộng văn hóa, tôi tự hỏi: năm 2026, mình sẽ kể gì tiếp?

Và tôi muốn đi sâu thêm một bước: nếu trước đây khán giả biết người Thái có tiếng nói, chữ viết riêng, thì lần này tôi muốn khán giả khám phá sâu hơn đời sống văn hóa nghệ thuật, đặc biệt là văn học dân gian Thái - một thế giới vô cùng phong phú.

* Vì sao chị lựa chọn Xống chụ xon xao làm nguồn cảm hứng cho câu chuyện "Xòe Thái - Trọn một vòng yêu"?

- Nếu người Kinh chúng ta tự hào về Truyện Kiều, thì tôi nghĩ người Thái hoàn toàn có quyền tự hào về Xống chụ xon xao (Tiễn dặn người yêu).

Đây là một kiệt tác văn học, một câu chuyện được kể bằng thơ với những thủ pháp nghệ thuật rất sâu sắc, từ ẩn dụ, so sánh, cường điệu đến những hình ảnh giàu tính biểu tượng. Nhưng điều khiến tôi đặc biệt xúc động là giá trị nhân văn của tác phẩm.

Trong văn học, chúng ta đã biết nhiều câu chuyện về những người phụ nữ hy sinh, chờ đợi người đàn ông mình yêu. Nhưng không dễ tìm thấy một câu chuyện về một người đàn ông cao thượng, bao dung, vẫn yêu thương người phụ nữ mình yêu ngay cả khi cô ấy đã không thể chờ đợi mình và phải lấy một người khác.

Đó là sự bao dung rất đẹp. Trong một đời sống hiện đại quá vội, yêu vội, cưới vội, chia tay cũng vội, khi những câu chuyện tiêu cực về tình yêu xuất hiện ngày càng nhiều trên mạng xã hội, khiến một bộ phận người trẻ mất niềm tin vào tình yêu, thì câu chuyện về sự thủy chung, chờ đợi, bao dung và vượt qua thử thách lại càng đáng quý. Tôi nghĩ một truyền thống phải thực sự đẹp thì người ta mới có thể gìn giữ nó qua hàng trăm năm.

Điều đáng tiếc là những giá trị ấy đang có nguy cơ mai một. Các bà, các mẹ vẫn còn thực hành nhiều phong tục, nhưng một bộ phận người trẻ đã không còn biết hoặc không còn thực hành nữa. Ví dụ như Tằng cẩu - một nghi thức quan trọng trong đời sống của phụ nữ Thái Đen. Đó là một phong tục có ý nghĩa rất đẹp, nhưng nếu chúng ta không kể lại, không làm cho thế hệ trẻ hiểu và yêu thì đến một lúc nào đó, những giá trị ấy chỉ còn nằm trong sách.

Tôi muốn chương trình lần này góp một tiếng nói nhỏ bé vào việc ấy: kể lại những giá trị văn hóa bằng một hình thức mà công chúng hôm nay có thể cảm nhận được.

* Vậy cách chị đưa mỹ cảm tình yêu trong kiệt tác Xống chụ xon xao vào "Xòe Thái - Trọn một vòng yêu" như thế nào?

- Tôi không bê nguyên tác vào sân khấu. Tôi chỉ lấy mỹ cảm về tình yêu và tinh thần nhân văn của Xống chụ xon xao để sáng tạo một câu chuyện mới. Bởi trong tác phẩm nguyên gốc có những phong tục của một thời đại khác, thậm chí có những chi tiết phản ánh thân phận người phụ nữ mà ngày nay chúng ta không còn muốn lặp lại. Tôi lựa chọn những gì đẹp nhất: tình yêu phải trải qua thử thách, phải có sự thủy chung, bao dung và cuối cùng phải được cộng đồng đón nhận. Bởi tôi nghĩ, tình yêu không chỉ là câu chuyện của hai người. 

Một tình yêu muốn đi đến sự trọn vẹn còn phải sống trong cộng đồng, được cộng đồng vun vén và chúc phúc. Đó chính là lý do tôi đặt tên chương trình là "Xòe Thái - Trọn một vòng yêu". "Vòng yêu" là vòng tay kết nối, là vòng xòe, là vòng đời của đôi trai gái, đồng thời là vòng tay của cộng đồng. Còn "trọn" là trọn vẹn. Tình yêu đích thực không chỉ là một cảm xúc nhất thời. Nó phải đi qua thử thách, qua thời gian, qua những lựa chọn và cuối cùng tìm được sự đồng thuận, chở che của cộng đồng.

"Văn hóa phải là cốt lõi, công nghệ chỉ là phương tiện"

* Một chi tiết khác được chị đưa vào chương trình là "xai peng". Vì sao sợi dây tình này trở thành một biểu tượng quan trọng?

- Trong quá trình tìm hiểu văn hóa Thái, tôi phát hiện một ý niệm rất đẹp là xai peng - sợi dây tình.

Nếu người Kinh có hình ảnh sợi tơ hồng thì xai peng cũng là một ý niệm về sợi dây kết nối hai con người. Không nhất thiết phải nhìn thấy bằng vật chất, nhưng đó là sợi chỉ thiêng liêng nối hai trái tim. Hai con người sinh ra ở hai mái nhà khác nhau, đi những con đường khác nhau nhưng cuối cùng tìm về chung một bếp lửa. Xai peng trở thành tín vật tình yêu trong câu chuyện của chúng tôi. Tôi muốn dùng hình ảnh ấy như một sợi dây xuyên suốt chương trình: từ sợi dây tình của hai người đến sợi dây thổ cẩm, rồi mở rộng thành vòng xòe và cuối cùng trở thành vòng tay của cộng đồng.

* Chị từng nói công nghệ chỉ là phương tiện. Vậy làm thế nào để một chương trình lễ hội quy mô lớn vẫn giữ được "hồn cốt" văn hóa?

- Tôi có một nguyên tắc rất rõ: công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng phải hỗ trợ cho câu chuyện văn hóa. Cốt lõi vẫn là văn hóa.

Tôi không muốn tạo sự khác biệt chỉ bằng công nghệ. Công nghệ phải giúp con người, giúp văn hóa được thăng hoa. Trong chương trình lần này, chúng tôi sử dụng 3D mapping trên diện tích sân khấu lớn, nhưng những đạo cụ quan trọng lại chủ yếu là đồ thật. Tôi muốn khán giả có cảm giác mình đang bước vào một không gian sống, chứ không chỉ đang xem một thứ gọi là sân khấu hóa. Ngay cả những chi tiết rất nhỏ cũng được nghiên cứu: chữ viết, hoa văn, khăn thổ cẩm, hình ảnh cô gái ngồi dệt vải, những ngọn núi, bếp lửa, không gian Hạn Khuống…

Có những chất liệu hiện nay không còn xuất hiện nhiều trong đời sống. Chúng tôi phải tìm đến các nhà nghiên cứu, nghệ nhân dân gian để xác minh, phục dựng và đưa vào câu chuyện.

Tôi nghĩ đó mới là trách nhiệm của người làm văn hóa: không chỉ làm cho hay mà trước hết phải làm cho đúng.

* Để "làm đúng", chị đã chuẩn bị như thế nào với một chương trình sử dụng rất nhiều chất liệu văn hóa bản địa?

- Văn hóa của người Thái không phải thứ cứ lên mạng tìm là có thể hiểu hết. Có rất nhiều dị bản, nhiều cách gọi, nhiều đặc điểm riêng theo từng vùng. Ngay người Thái cũng có Thái Trắng, Thái Đen; và Thái Đen ở Mường Lò cũng có những nét khác với Thái Đen ở Sơn La hay Lai Châu. Ví dụ trang phục. Thông thường khán giả có thể quen với hình ảnh các cô gái Thái mặc áo trắng. Nhưng trong chương trình này, các cô gái Thái Mường Lò mặc trang phục đen, bởi đó là đặc điểm văn hóa của vùng. Ngay cả chuyện có đội khăn Piêu hay không cũng phải tìm hiểu rất kỹ.

Tôi luôn nói với ê-kíp: trước khi làm hay thì phải làm đúng. Làm hay đến đâu mà sai văn hóa thì mình có lỗi với cộng đồng.

Vì thế, chúng tôi phải đối chiếu với nghệ nhân, già làng, trưởng bản, các nhà nghiên cứu. Có những tư liệu là bản cứng, có những câu chuyện được lưu truyền bằng trí nhớ của các nghệ nhân. Nếu không gặp trực tiếp họ thì rất khó có được sự chính xác.

Tôi may mắn vì có những nhà nghiên cứu, nghệ nhân đã đồng hành rất lâu với mình. Cố vấn dân tộc học của chương trình là nhà nghiên cứu văn hóa Thái Lê Thanh Tùng cùng nghệ nhân dân gian Điêu Thị Xiêng. Đó là những người giúp chúng tôi kiểm chứng từng chi tiết.

* Một điểm đáng chú ý là toàn bộ nhân vật chính đều là người Thái. Đây có phải là một lựa chọn có chủ ý?

- Đúng vậy. Tôi không muốn làm một lễ hội của người Thái nhưng từ đầu đến cuối lại để người Kinh hát, người Kinh kể, người Kinh diễn về văn hóa Thái. Như vậy bà con sẽ có cảm giác mình đứng ngoài câu chuyện của chính mình. Các nhân vật chính như cô dâu, chú rể, bố mẹ hai bên đều là người Thái. Riêng diễn viên chính phải đáp ứng yêu cầu rất cao: vừa biết hát, biết múa, biết diễn xuất. Chúng tôi phải casting rất vất vả mới tìm được một nam diễn viên chính là người Thái, đồng thời là diễn viên múa và biên đạo. Tôi muốn người Thái được diễn về chính mình, bằng ngôn ngữ của mình và bằng niềm tự hào của chính cộng đồng mình.

Trước đây, khi nhìn một đại cảnh hàng nghìn người cùng xòe, chúng ta dễ nhìn Xòe trước hết như một điệu múa. Nhưng lần này, tôi muốn đi sâu hơn vào ý nghĩa của vòng xòe. Người dân Mường Lò sẽ cùng tham gia sáu điệu xòe cổ. Đó mới là một trong những đặc sản văn hóa đặc biệt của Mường Lò. Tôi muốn khán giả hiểu rằng vòng xòe không đơn thuần là những động tác đẹp. Khi mọi người nắm tay nhau, không phân biệt tuổi tác, địa vị, giới tính, thì đó là một biểu tượng rất đẹp về sự bình đẳng và kết nối cộng đồng.

Trong đời sống hôm nay, chúng ta không dễ nắm tay nhau như vậy. Vì thế, từ một vòng xòe, tôi nhìn thấy một vòng yêu - vòng tay cộng đồng. Tình yêu của đôi trai gái bắt đầu từ hai người, nhưng khi họ bước vào vòng xòe, hàng nghìn bàn tay khác cùng nắm lấy họ. Tình yêu cá nhân trở thành niềm vui của cộng đồng. Đó là tầng ý nghĩa mà tôi muốn khán giả cảm nhận được.

"Muốn biến di sản thành nguồn lực du lịch, trước hết phải làm cho nó hay"

* Chị nhìn nhận thế nào về vai trò của lễ hội trong phát triển công nghiệp văn hóa và du lịch địa phương?

- Tôi nghĩ muốn phát triển công nghiệp văn hóa thì văn hóa dân tộc, truyền thống và lịch sử phải là cốt lõi. Công nghệ, kỹ thuật, ánh sáng, âm thanh đều quan trọng, nhưng đó là phương tiện. Chúng ta không thể cạnh tranh với thế giới chỉ bằng việc mang những công nghệ mà thế giới đã có. Điều chúng ta có là những câu chuyện độc bản của Việt Nam. Tôi nghĩ Việt Nam còn rất nhiều chất liệu mà chúng ta chưa kể hết. Những điều người phương Tây đến đây thấy lạ, thấy thú vị, đôi khi chính người Việt trẻ cũng chưa biết.

Vậy tại sao chúng ta không kể những điều ấy?

Tôi tin rằng nếu muốn phát triển du lịch, chúng ta phải tìm được những giá trị độc bản chỉ vùng đất ấy có. Du khách không đến Mường Lò để xem một chương trình mà ở Hà Nội cũng có thể xem. Họ đến vì muốn nhìn thấy Mường Lò, muốn nghe tiếng Thái, thấy người Thái xòe, hiểu phong tục, ăn món ăn bản địa, bước vào một không gian văn hóa mà nơi khác không có. Đó mới là trải nghiệm tạo ra giá trị cho du lịch.

Tôi từng nhận được những giải thưởng quốc tế cho các tác phẩm văn hóa, nghệ thuật dân gian. Điều đó càng khiến tôi tin rằng mình có thể đưa văn hóa Việt Nam ra thế giới bằng chính những gì thuộc về mình.

* Đó cũng có phải là cách chị hình dung về việc "biến di sản thành tài sản"?

- Đúng. Nhưng để di sản trở thành tài sản thì trước hết di sản phải được hiểu đúng, được bảo tồn và được kể một cách hấp dẫn. Tôi không nghĩ cứ đưa công nghệ thật lớn vào là có thể tạo ra công nghiệp văn hóa. Cái quan trọng là nội dung phải đủ sâu, đủ khác biệt và đủ hấp dẫn.

Một giá trị muốn trở thành truyền thống lâu dài trước hết phải đẹp, phải khiến người trẻ hiểu và thấy thích. Mỗi khi làm một chương trình văn hóa, sau khi hoàn thành kịch bản, tôi thường đưa cho các bạn trẻ, đặc biệt là Gen Z, xem và hỏi: "Các bạn có thích không? Có thấy hay không? Có hiểu không?" Bởi họ chính là khán giả. Nếu người trẻ thấy gần gũi, thú vị, đặc sắc, họ sẽ tự tìm hiểu thêm. Và khi họ yêu thì họ mới muốn kế thừa. Chúng ta đang nhìn thấy rất nhiều nghệ sĩ đưa chất liệu dân gian vào âm nhạc đương đại, dân gian điện tử. Đó chính là một cách kế thừa.

Vì vậy, những người làm văn hóa phải biết nâng tầm câu chuyện truyền thống bằng ngôn ngữ của thời đại, nhưng không làm mất đi bản chất của nó. Tôi nghĩ đó cũng là trách nhiệm của người đạo diễn lễ hội.

Một số hình ảnh phối cảnh đưa câu chuyện của dân tộc Thái lên sân khấu 

* Sau "Xòe Thái - Trọn một vòng yêu", chị còn muốn kể câu chuyện gì về văn hóa Việt Nam?

- Tôi nghĩ đi hết cuộc đời, sự nghiệp này cũng chưa kể hết được các chất liệu văn hóa và lịch sử của Việt Nam. Tôi vẫn muốn tiếp tục đi từ truyền thống, dân gian và bản địa. Đó là những yếu tố tạo nên sự khác biệt lớn nhất của Việt Nam khi chúng ta bước ra thế giới. Tôi không nghĩ mình có sứ mệnh phải khoe công nghệ. Công nghệ chỉ là phương tiện. Tôi tìm thấy sứ mệnh của mình từ văn hóa. Và nếu có một điều tôi muốn gửi gắm qua những chương trình mình làm, thì đó là: hãy quay về với những gì độc bản của Việt Nam. Bởi khi chúng ta hiểu được giá trị của mình, dành đủ thời gian để nghiên cứu, đủ tâm huyết để kể lại và đủ sáng tạo để đưa nó đến với công chúng hôm nay, thì văn hóa không chỉ được bảo tồn. Văn hóa có thể trở thành nguồn lực cho du lịch, cho công nghiệp văn hóa và quan trọng hơn, trở thành niềm tự hào sống động của chính cộng đồng đã sinh ra và gìn giữ nó.