Đánh thức văn hóa kết chạ nghìn năm Vạn Phúc - Nga My bằng ngôn ngữ nghệ thuật

Chương trình nghệ thuật "Vạn Phúc - Nga My: Làng cổ bao đời, sáng ngời sử tích" diễn ra vào sáng 19/7/2026 tại Đình Chính Vạn Phúc, thuộc xã Nam Phù, Hà Nội, trong khuôn khổ Lễ kỷ niệm 1.000 năm nghĩa tình giao hảo Vạn Phúc - Nga My (Thanh Mai).

Không chỉ kể lại câu chuyện về tục kết chạ và mối giao hảo giữa Vạn Phúc - Nga My bằng âm nhạc, sân khấu hay những hình thức trình diễn chuyên nghiệp, chương trình nghệ thuật "Vạn Phúc - Nga My - Làng cổ bao đời, sáng ngời sử tích" còn đưa chính người dân hai làng trở thành những chủ thể trực tiếp của câu chuyện lịch sử. Trong những hoạt cảnh tái hiện hành trình kết nghĩa, những nghi thức trao truyền và hình ảnh các thế hệ cùng hiện diện trên sân khấu, di sản nghìn năm không còn là câu chuyện của quá khứ, mà tiếp tục sống động trong đời sống hôm nay.

Khi người dân trở thành chủ thể kể chuyện di sản

Trong hành trình bảo tồn di sản, một trong những câu hỏi quan trọng là làm thế nào để những giá trị văn hóa không chỉ nằm trong tư liệu, ký ức hay những nghi lễ được thực hành theo định kỳ, mà thực sự tiếp tục sống trong đời sống cộng đồng.

Với tục kết chạ Vạn Phúc - Nga My, câu trả lời trước hết nằm ở chính người dân - những người đã tiếp nhận, gìn giữ và trao truyền mối giao hảo qua nhiều thế hệ.

Dân làng Vạn Phúc đón Quan Anh Nga My (Thanh Mai)

Trong mối quan hệ đặc biệt ấy, hai làng coi nhau như anh em ruột thịt, khiêm nhường xưng là "chúng em", kính trọng gọi nhau là "Quan Anh", "Đại huynh". Hai bên cùng thăm hỏi, chia sẻ và hiện diện trong những sự kiện quan trọng của nhau; kiêng tên húy Thành hoàng của nhau như một biểu hiện của sự tôn kính; con cháu hai làng không kết hôn để giữ trọn đạo nghĩa kết nghĩa. Khi một bên có việc trọng đại như tu bổ đình, chùa, mở hội lớn hay việc hiếu, việc hỷ, bên kia đều cử đại diện sang thăm hỏi, chúc mừng hoặc chia sẻ.

Trong diễn văn tại Lễ kỷ niệm, ông Nguyễn Anh Huy, Bí thư Chi bộ thôn 1 Vạn Phúc, Trưởng Ban tổ chức, nhấn mạnh, điều làm nên giá trị đặc biệt của tục kết nghĩa Vạn Phúc - Nga My không chỉ nằm ở tuổi đời hàng nghìn năm, mà còn ở hệ thống các quy ước văn hóa rất chặt chẽ và nhân văn: Hai làng coi nhau như anh em ruột thịt. Khi gặp nhau luôn kính trọng, khiêm nhường, xưng hô là "Chúng em" và "Quan Anh", "Đại huynh". Hai bên cùng kiêng tên húy Thành Hoàng của nhau như một biểu hiện của sự tôn kính. Con cháu hai làng không kết hôn với nhau để giữ trọn đạo nghĩa kết nghĩa. Khi một bên có việc trọng đại như tu bổ đình, chùa, mở hội lớn hay việc hiếu, việc hỷ, bên kia đều cử đoàn đại biểu sang thăm hỏi, chúc mừng hoặc chia sẻ.

Theo ông, những quy tắc ấy không do pháp luật quy định, cũng không phải sự áp đặt từ bất kỳ ai. Đó là sự tự nguyện, là đạo lý được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng lòng kính trọng và niềm tự hào. Chính hệ thống quy ước giàu tính nhân văn ấy đã tạo nên sức sống bền bỉ cho tục kết nghĩa giữa hai làng.

Bởi vậy, khi câu chuyện về tục kết chạ được đưa lên sân khấu, sự tham gia của người dân địa phương mang một ý nghĩa đặc biệt. Họ không đứng ngoài để chứng kiến lịch sử của quê hương được kể lại, mà trực tiếp bước vào những hoạt cảnh cùng các nghệ sĩ, tái hiện những cuộc gặp gỡ, nghi thức kết nghĩa và hành trình trao truyền nghĩa tình giữa hai làng.

Từ đó, sân khấu không chỉ là không gian biểu diễn. Sân khấu trở thành nơi cộng đồng gặp lại ký ức của chính mình; nơi những người từng sống cùng di sản, được nghe kể về di sản và tiếp tục thực hành di sản cùng nhau kể câu chuyện của quê hương.

Đây cũng là điểm đặc biệt của chương trình nghệ thuật "Vạn Phúc - Nga My: Làng cổ bao đời, sáng ngời sử tích". Câu chuyện về mối giao hảo giữa hai làng không được tái hiện như một màn minh họa lịch sử đơn thuần. Từ thần phả, sắc phong, văn bản Hán Nôm và các nghiên cứu về tục kết chạ, những chất liệu lịch sử được chuyển hóa thành ngôn ngữ nghệ thuật. Nhưng sức sống của chương trình đến trước hết từ chính cộng đồng đã gìn giữ di sản ấy.

Từ câu chuyện của hai làng cổ đến sức sống của một di sản

Tục kết chạ là một phong tục lâu đời của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ, hình thành từ nhu cầu gắn kết cộng đồng trong quá trình khai phá, trị thủy, phát triển sản xuất và cùng nhau vượt qua những thử thách của thiên nhiên, lịch sử. Từ những mối quan hệ cộng đồng ấy, các làng kết nghĩa, coi nhau như anh em, cùng chia sẻ trách nhiệm, niềm vui và những khó khăn trong cuộc sống.

Với Vạn Phúc và Nga My, mối giao hảo ấy có nhiều điểm đặc biệt.

Theo Nhà sử học Lê Văn Lan, thông thường những làng kết nghĩa thường ở gần nhau, thậm chí nằm ở hai bên một dòng sông để thuận tiện qua lại. Trong khi đó, Vạn Phúc và Nga My cách nhau khoảng 30 km - một khoảng cách không nhỏ trong điều kiện giao thông của nhiều thế kỷ trước. Vậy mà hai cộng đồng vẫn tìm đến với nhau và duy trì mối giao hảo qua những biến thiên của lịch sử.

Điểm đặc biệt khác nằm ở chiều dài của mối quan hệ. Nếu nhiều mối kết nghĩa giữa các làng quê chỉ được duy trì trong khoảng vài trăm năm, thì tục kết chạ Vạn Phúc - Nga My đã được trao truyền qua gần một thiên niên kỷ.

Tuy nhiên, giá trị của di sản không chỉ nằm ở con số thời gian. Điều quan trọng hơn là mối giao hảo ấy vẫn được cộng đồng tiếp tục thực hành trong đời sống. Mỗi cuộc gặp gỡ, mỗi nghi lễ, mỗi lần thế hệ trẻ được nghe kể về câu chuyện của cha ông lại là một lần tục kết chạ được trao thêm cơ hội để tiếp tục sống trong hiện tại.

Đó cũng là lý do chương trình nghệ thuật lựa chọn cách kể chuyện có sự tham gia trực tiếp của cộng đồng. Những hoạt cảnh trên sân khấu không chỉ tái hiện một mối giao hảo trong quá khứ, mà còn tạo nên cuộc gặp gỡ giữa các thế hệ hôm nay với ký ức quê hương. Người dân tham gia chương trình không chỉ diễn lại một câu chuyện đã được viết sẵn. Bằng sự hiện diện của mình, họ khẳng định rằng di sản vẫn đang tồn tại trong đời sống. Hình ảnh nhiều thế hệ người dân hai làng cùng xuất hiện trong những hoạt cảnh, cùng tham gia vào nghi thức trao truyền nghĩa tình tạo nên một thông điệp rõ ràng: Di sản chỉ có thể đi xa khi được trao lại cho thế hệ sau.

Cây tre, lụa điều, nghi thức giao hảo được tái hiện trên sân khấu đầy ấn tượng

Từ những biểu tượng gắn với văn hóa làng quê như cây tre, dải lụa điều, các nghi thức giao hảo và sự hiện diện của người dân hai làng, chương trình tạo nên một không gian nghệ thuật nơi quá khứ và hiện tại gặp nhau. Người cao tuổi trao lại ký ức; thế hệ trẻ tiếp nhận câu chuyện; nghệ thuật trở thành cầu nối giữa các thế hệ và phương thức lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống đến công chúng hôm nay.

Mang đậm tính sử thi, chương trình được xây dựng trên nền tảng nghiên cứu các nguồn tư liệu lịch sử, văn hóa về tục kết chạ, kết hợp âm nhạc, múa, lời bình, nghệ thuật trình diễn và sự tham gia của các nghệ sĩ, diễn viên chuyên nghiệp cùng người dân địa phương.

Nhà báo, tiểu thuyết gia lịch sử Lục Hường, Tổng đạo diễn chương trình, chia sẻ: "Sự mộc mạc của nhân dân hòa cùng sự chuyên nghiệp của đội ngũ biểu diễn, dưới ánh sáng ban ngày chân thực, tạo nên một bức tranh đại đoàn kết vô cùng sống động. Với tôi, việc để những người dân làng - những chủ thể thực sự của di sản - cùng đứng trên sân khấu trong lễ kỷ niệm này chính là cách truyền trao giá trị tốt đẹp nhất."

Theo Tổng đạo diễn, chương trình không chỉ là lời tri ân quá khứ, mà còn là lời cam kết của người dân Vạn Phúc và Nga My hôm nay trong việc tiếp nối, phát huy mạch nguồn văn hóa truyền thống, để tình giao hảo giữa hai làng tiếp tục được gìn giữ trong đời sống hiện đại.

Từ góc độ sản xuất, Giám đốc sản xuất Xuân Thanh cho biết, chương trình được thực hiện trong thời gian ngắn nhưng có thể tái hiện được hành trình kết chạ qua nhiều thế hệ nhờ sự hỗ trợ đặc biệt của nhân dân hai làng Vạn Phúc - Nga My.

"Cách người dân gìn giữ nghĩa chạ, cách họ kể lại và trao truyền câu chuyện ấy đã mang đến cho ê-kíp những chất liệu quý giá để hoàn thiện chương trình. Chính sự đồng hành của cộng đồng đã giúp câu chuyện về mối giao hảo không chỉ được kể lại, mà còn giữ được hơi thở chân thực của đời sống."

Từ câu chuyện của Vạn Phúc và Nga My, chương trình gợi mở một cách tiếp cận giàu ý nghĩa đối với việc bảo tồn di sản trong đời sống đương đại. Khi nghệ thuật giúp công chúng hiểu hơn về lịch sử; khi người dân trực tiếp tham gia kể câu chuyện văn hóa của quê hương; khi những nghi lễ truyền thống được đặt trong một không gian sáng tạo mới, di sản có thêm cơ hội tiếp cận thế hệ trẻ và đông đảo công chúng.

Xa hơn, những giá trị ấy có thể trở thành nền tảng để phát triển du lịch cộng đồng và du lịch văn hóa. Một điểm đến không chỉ hấp dẫn bởi cảnh quan hay những công trình kiến trúc, mà còn bởi những câu chuyện độc đáo được cộng đồng gìn giữ và kể lại.

Vạn Phúc - Nga My có một câu chuyện như thế: câu chuyện về "Quan Anh - Quan Em", về những cộng đồng cách xa nhau nhưng tìm đến với nhau, về một mối giao hảo được bồi đắp qua nhiều thế hệ và một phong tục vượt qua những biến thiên của lịch sử để trở thành ký ức chung của hai làng.