"Đánh thức" di sản Hoa Lâm Viên cho phát triển công nghiệp văn hóa

Không chỉ là dấu tích của một hành cung tráng lệ thời Lý, Hoa Lâm Viên đang được nhìn nhận như một không gian di sản mở, nơi lịch sử, văn hóa có thể trở thành nguồn lực sáng tạo cho phát triển công nghiệp văn hóa.

Đây là nội dung quan trọng được đề cập tại tọa đàm khoa học Hoa Lâm Viên - Hành cung thời Lý: Giá trị di sản và định hướng trong phát triển công nghiệp văn hóa hiện nay diễn ra sáng 13/1 tại Hà Nội. Tọa đàm do trường ĐH KHXH&NV (ĐHQGHN), Hội Khoa học Lịch sử thành phố Hà Nội phối hợp với Ban Quản lý Di tích Hoa Lâm Viên tổ chức, nhân dịp Dự án tu bổ, tôn tạo chùa Phúc Lâm cổ (Hoa Lâm Viên) hoàn thành tiến độ.

Hành cung "quan trọng bậc nhất"

Khu di tích Hoa Lâm Viên tọa lạc tại xã Đông Anh (Hà Nội), cách trung tâm Thủ đô khoảng 12 km về phía Bắc; nằm trên khu đất ven sông Đuống, lưng tựa triền đê, phía trước hướng ra sông, tạo thế đất vững chắc, hài hòa phong thủy. Đây là vùng đất gắn liền với cội nguồn của vương triều Lý, quê hương thân mẫu vua Lý Thái Tổ - người sáng lập vương triều Lý và khai sinh kinh thành Thăng Long năm 1010.

Theo sử liệu và truyền thuyết, di tích Hoa Lâm Viên có niên đại khởi dựng vào thời Lý (thế kỷ XI). Tương truyền, ngay sau khi dời đô từ Hoa Lư ra Đại La, vua Lý Thái Tổ đã cho xây dựng ly cung ngự uyển tại Trang Cối Giang - Hoa Lâm Viên. Đây được coi là một trong những hành cung quan trọng bậc nhất ngoài Hoàng thành Thăng Long dưới triều Lý.

Hiện nay, khu di tích vẫn còn lưu giữ nhiều dấu tích, di vật, cổ vật có niên đại thời Lý, tiêu biểu như: Miếu Âm Hồn, Mộ Hùng Công, Đồng Bãi Sập, Bãi Tổng Binh, Cầu Giá Ngự… cùng các hiện vật như thành bậc tam cấp bằng đá có họa tiết thời Lý, chân cột kinh, chân tảng đá hoa sen, gạch chạm khắc hoa văn thời Lý…

Đây không chỉ là những dấu tích khảo cổ đơn lẻ, mà là hệ thống chứng tích cho thấy sự hiện diện bền vững của một không gian quyền lực - tâm linh gắn liền với triều đình. Những chứng tích này phản ánh sinh động đời sống văn hóa - chính trị - tâm linh thời Lý, góp phần khẳng định vị thế đặc biệt của hành cung Hoa Lâm Viên.

Theo TS Bùi Văn Tuấn (Viện Hà Nội học và Đào tạo quốc tế, Trường Đại học Thủ đô Hà Nội), với tư cách là một hành cung triều đình, Hoa Lâm Viên mang giá trị biểu tượng sâu sắc, thể hiện rõ tư tưởng "hộ quốc an dân", cũng như khát vọng xây dựng một quốc gia độc lập, thịnh trị và bền vững từ buổi đầu lập nước.

"Sự hiện diện của hành cung tại khu vực phía Bắc kinh thành Thăng Long cho thấy triều Lý đã sớm ý thức về việc mở rộng không gian quyền lực, gắn kết trung tâm chính trị với các vùng phụ cận, qua đó củng cố sự kiểm soát lãnh thổ và ổn định trật tự xã hội trong bối cảnh quốc gia mới xác lập chủ quyền" - TS Tuấn nhận định.

Cùng với giá trị lịch sử, ThS Nguyễn Hồng Chi (Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội) cho biết, các đợt khai quật tại di tích và vùng lân cận từ năm 2002 – 2005 đã làm xuất lộ những tầng văn hóa vô cùng phong phú, chứng minh Hoa Lâm Viên là một trung tâm cư trú và sinh hoạt cung đình sầm uất.

Đặc biệt, việc phát hiện thành bậc tam cấp điêu khắc con sấu đá niên đại thế kỷ XII và cổ giếng đá thời Lý là những minh chứng vật chất cụ thể về một công trình kiến trúc tráng lệ từng tồn tại. Cụ thể, PGS-TS Tống Trung Tín (Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam) - người chủ trì khai quật Hoàng thành Thăng Long khi nghiên cứu về 2 thềm bậc đá chạm hình tượng sấu thần ở khu vực Hoa Lâm Viên đã khẳng định đây là 2 di vật sấu thần đẹp nhất thời Lý còn lại mà ta được biết đến nay và đây cũng chính là linh vật duy nhất ở Việt Nam.

Như phân tích, ThS Nguyễn Hồng Chi nhấn mạnh: "Tổng hợp các bằng chứng từ sử liệu và khảo cổ học, một bức tranh toàn cảnh về Hoa Lâm Viên dưới thời Lý hiện ra rõ nét. Đây không chỉ đơn thuần là một địa danh mà là một không gian quyền lực và không gian tâm linh hòa quyện, giữ vai trò kép: vừa là hành cung trọng yếu, vừa là vùng đất quê hương thiêng liêng của hoàng tộc".

Gắn với phát triển công nghiệp văn hóa

Trong bối cảnh phát triển hiện nay, di sản văn hóa ngày càng được tiếp cận theo hướng động và mở, không chỉ dừng lại ở mục tiêu bảo tồn nguyên trạng mà hướng tới việc phát huy giá trị gắn với sáng tạo và phát triển bền vững. TS Bùi Văn Tuấn cho rằng, đối với cụm di tích Hoa Lâm Viên, việc chuyển từ tư duy "bảo tồn tĩnh" sang "bảo tồn - sáng tạo - phát triển" là yêu cầu mang tính tất yếu.

"Việc đặt Hoa Lâm Viên trong logic phát triển công nghiệp văn hóa cho phép chuyển hóa các giá trị di sản từ "ký ức quá khứ" thành nguồn lực sáng tạo của hiện tại, đồng thời tạo ra những giá trị gia tăng mới về kinh tế, xã hội và văn hóa" - TS Tuấn phân tích - "Quan trọng hơn, cách tiếp cận này góp phần kết nối di sản với cộng đồng, khuyến khích sự tham gia của các chủ thể sáng tạo và người dân địa phương, qua đó bảo đảm cho quá trình bảo tồn di sản Hoa Lâm Viên không bị tách rời khỏi đời sống xã hội, mà trở thành một phần hữu cơ trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa và xây dựng Thủ đô Hà Nội giàu bản sắc trong thời kỳ mới".

Từ quan điểm này, ông Tuấn đề xuất, việc phát huy giá trị di tích Hoa Lâm Viên trong phát triển công nghiệp văn hóa đòi hỏi xây dựng mô hình phát triển dựa trên di sản triều Lý, trong đó di sản đóng vai trò hạt nhân nội dung và cảm hứng sáng tạo.

Các giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc và biểu tượng gắn với triều Lý có thể được chuyển hóa thành những sản phẩm công nghiệp văn hóa đa dạng, bao gồm các sản phẩm giáo dục di sản, truyền thông - kể chuyện lịch sử, thiết kế sáng tạo, nghệ thuật biểu diễn, triển lãm và các sản phẩm văn hóa số. Việc phát triển các sản phẩm này cần bảo đảm tính khoa học, tính xác thực của di sản, đồng thời khuyến khích sự sáng tạo nhằm tạo ra giá trị gia tăng và khả năng tiếp cận rộng rãi đối với công chúng.

Còn TS Nguyễn Thị Mỹ Linh (Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Đông Anh) đề xuất xây dựng Hoa Lâm Viên thành điểm đến du lịch văn hóa đặc trưng, gắn kết với trục di sản Cổ Loa - Đền thờ đức vua Ngô Quyền - trung tâm Hà Nội.

Một số giải pháp cụ thể được bà Linh đưa ra: Ứng dụng công nghệ số (AR/VR, bản đồ số di sản, thuyết minh tự động) nhằm nâng cao trải nghiệm du khách, đồng thời hỗ trợ công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản; Xây dựng và phát triển các sản phẩm du lịch trải nghiệm, các show diễn thực tế: "Một ngày về với hành cung xưa", "Khám phá di sản triều Lý qua công nghệ thực tế ảo", "Thiên tình sử Lý Chiêu Hoàng", "Hoa Lâm Viên - Hành cung xưa và nay", "Ẩm thực Hoa Lâm Viên - tinh hoa vùng đất cố đô"... kết hợp du lịch học đường, du lịch sáng tạo cho giới trẻ.

Đáng chú ý, KTS Đinh Việt Phương (Công ty Cổ phần Tư vấn và giải pháp công nghệ 3Dart) đưa ra ý tưởng kiến tạo bảo tàng số bên bờ sông Thiên Đức cổ, ứng dụng công nghệ vào tái hiện câu chuyện di tích Hoa Lâm Viên.

Theo ông Phương, trước thực trạng nhiều công trình kiến trúc tráng lệ của vương triều Lý tại Hoa Lâm Viên đã bị thời gian và dòng chảy sông Thiên Đức vùi lấp hoặc xâm lấn, việc triển khai giải pháp "bảo tàng số" kết hợp công nghệ thực cảnh (immersive tech) là chìa khóa vàng để giải quyết bài toán mâu thuẫn giữa bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Định hướng đầu tiên là ứng dụng công nghệ thực tế ảo (VR) và thực tế tăng cường (AR) để "tái sinh" không gian kiến trúc hoàng gia ngay trên nền móng thực tế. "Du khách khi đến thăm các địa danh như Đông Trù (bếp vua), Lộc Hà hay khu vực nền móng cũ có thể đeo kính AR để nhìn thấy lớp lớp lầu son gác tía, ngự uyển rợp bóng cây của "Du Lâm" xưa kia hiện ra sống động chồng lên cảnh quan hiện tại. Công nghệ này cho phép tái hiện quy mô bề thế của các công trình như nhà Thái Đường hay các bến thuyền rồng ngự mà không cần can thiệp xây dựng mới làm ảnh hưởng đến tính nguyên gốc của di chỉ" - ông Phương phân tích.

Cùng với đó, điểm nhấn thứ hai trong chiến lược công nghệ là xây dựng show diễn 3D Mapping thực cảnh vào ban đêm với chủ đề "Hoa Lâm Viên - Dòng chảy ký ức", tập trung kể lại câu chuyện lịch sử đầy bi tráng của vùng đất này.

Ngoài ra, trụ cột thứ ba của định hướng này là số hóa và bảo vệ các bảo vật quốc gia bằng công nghệ Hologram (chiếu hình 3 chiều) và quét 3D độ phân giải cao. Trụ cột thứ tư là show diễn thực cảnh kết hợp công nghệ "Thiên Đức Giang Ca" được định hướng tổ chức tại không gian linh thiêng trước Tam Quan chùa Phúc Lâm hoặc khu vực nền móng cũ, tận dụng tối đa lợi thế hạ tầng từ dự án tu bổ.

Từ ý tưởng này, KTS Đinh Việt Phương nhấn mạnh, việc kết hợp giữa không gian tín ngưỡng tôn nghiêm được tu bổ vật lý với không gian trải nghiệm số hóa sẽ biến Hoa Lâm Viên thành một mô hình bảo tàng "lai" (hybrid museum) tiên phong.

Ở đó, những hiện vật gốc bị hư hại được hoàn thiện trong không gian ảo, những kiến trúc đã mất được dựng lại trong tầm mắt và những câu chuyện lịch sử bị thương được kể lại một cách nhân văn nhất. Cách tiếp cận này không chỉ giải quyết triệt để bài toán bảo tồn trước sự tàn phá của thiên nhiên và thời gian mà còn nâng tầm trải nghiệm du lịch, thu hút thế hệ trẻ và du khách quốc tế đến để "chạm" vào quá khứ hào hùng của Thăng Long - Hà Nội.