Cùng kể những câu chuyện lịch sử về Chiến thắng Điện Biên Phủ

Khi cách tiếp nhận thông tin của công chúng ngày càng thay đổi, việc kể lại những câu chuyện lịch sử cho thế hệ trẻ cũng đặt ra nhiều thách thức mới. Đây là 1 trong những vấn đề được đặt ra trong chương trình hợp tác giữa Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ và Bảo tàng Mémorial de Caen (Pháp), bên cạnh mục tiêu nghiên cứu đổi mới hệ thống trưng bày sau hơn 1 thập kỷ vận hành.

Sự hợp tác giữa 2 bảo tàng bắt đầu trong bối cảnh cả Việt Nam và Pháp đều nhìn nhận việc bảo tồn ký ức lịch sử, phát triển văn hóa và giáo dục thế hệ trẻ là những lĩnh vực quan trọng trong quan hệ song phương.

Ký ức chiến tranh và câu chuyện cho thế hệ mới

Tháng 5/2025, Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ và Bảo tàng Mémorial de Caen ký biên bản ghi nhớ hợp tác. Sau đó, đoàn chuyên gia Pháp thực hiện khảo sát thực tế tại Điện Biên Phủ từ tháng 9/2025, trao đổi với đội ngũ chuyên môn và xây dựng các đề xuất hỗ trợ đổi mới.

Ba nhóm nội dung chính được phía Pháp chuyển giao vào tháng 6/2026 gồm: đề xuất tái thiết kế không gian trưng bày, bộ quy chuẩn thiết kế bảo tàng và các khuyến nghị bổ sung nội dung cho hệ thống trưng bày thường trực. Bên cạnh đó là việc chia sẻ các nguồn tư liệu, hình ảnh, bản đồ và kết quả nghiên cứu từ phía Pháp liên quan tới Chiến dịch Điện Biên Phủ.

Đáng nói, trong chuyến khảo sát tại Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ, các chuyên gia đến từ Bảo tàng Mémorial de Caen không bắt đầu bằng câu chuyện về công nghệ hay những thiết bị hiện đại. Theo ông Clément Fabre, quản lý dự án phía Mémorial de Caen, Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ đang sở hữu một nguồn giá trị lịch sử đặc biệt. Nên "điều quan trọng là tìm cách để câu chuyện ấy trở nên dễ tiếp cận hơn với công chúng. Một bảo tàng hiện đại cần giúp người xem không chỉ nhìn thấy hiện vật mà còn hiểu được những gì ở phía sau hiện vật đó".

Nhóm chuyên gia Pháp đã dành thời gian nghiên cứu tuyến tham quan, cách bố trí hiện vật, nội dung trưng bày, hệ thống tư liệu, cũng như quan sát cách công chúng tiếp nhận không gian bảo tàng. Từ đó, họ đề xuất theo hướng: Hỗ trợ bảo tàng tìm ra cách tiếp cận mới để lịch sử đến gần hơn với công chúng hôm nay.

Ở chiều ngược lại, Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ cũng đang đứng trước nhu cầu đổi mới sau hơn 1 thập kỷ vận hành. Bà Vũ Thị Tuyết Nga, Giám đốc Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ, cho biết: Hệ thống trưng bày hiện nay được xây dựng từ năm 2014. Sau hơn 10 năm, cùng với sự thay đổi trong phương pháp tiếp cận và công nghệ bảo tàng, việc nghiên cứu điều chỉnh là nhu cầu tất yếu.

"Nhiều phương pháp trưng bày, cách tiếp cận và cả những trang thiết bị của thời điểm đó đến nay đã có nhiều thay đổi. Vì vậy, việc nghiên cứu để đổi mới hệ thống trưng bày là cần thiết" - bà Nga chia sẻ.

Và theo bà Nga, khu trưng bày thường trực là 1 trong những nội dung được ưu tiên nghiên cứu đầu tiên trong quá trình đổi mới sắp tới, bởi đây là không gian trực tiếp quyết định cách công chúng bước vào và tiếp nhận câu chuyện lịch sử.

Bảo tàng không chỉ lưu giữ ký ức

Nếu Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ đang đứng trước nhu cầu đổi mới thì Mémorial de Caen là một ví dụ về cách một bảo tàng lịch sử phát triển vai trò xã hội của mình. Tọa lạc tại vùng Normandy (Pháp), Mémorial de Caen được định vị như một "bảo tàng vì hòa bình", sử dụng ký ức về chiến tranh thế kỷ 20 để giáo dục công dân và thúc đẩy đối thoại giữa các thế hệ.

Theo các chuyên gia, khi khoảng cách giữa thế hệ từng trải qua chiến tranh và thế hệ sinh ra trong thời bình ngày càng lớn, vai trò của bảo tàng không chỉ là bảo tồn hiện vật, mà còn là tìm ra những cách thức mới để ký ức được tiếp nhận, được đối thoại và tiếp tục có ý nghĩa trong đời sống hôm nay.

Vì thế, điểm gặp nhau giữa 2 bảo tàng của Pháp và Việt Nam không chỉ nằm ở việc cùng lưu giữ ký ức về chiến tranh, mà còn ở một câu hỏi lớn hơn: Làm thế nào để những câu chuyện của quá khứ tiếp tục tồn tại khi những nhân chứng lịch sử ngày càng ít đi?

Trong quá trình trao đổi chuyên môn, ông Damien Palomba, giám đốc phụ trách khoa học và sưu tập của Mémorial de Caen, nhấn mạnh rằng: Một bảo tàng hiện đại không thể chỉ dựa vào số lượng hiện vật. Bởi trải nghiệm của khách tham quan được tạo nên từ tổng hòa nhiều yếu tố: Ánh sáng, không gian, cách dẫn dắt, vị trí hiện vật và câu chuyện được xây dựng xung quanh.

"Thiết kế trưng bày không chỉ là đặt hiện vật vào một căn phòng. Mọi yếu tố từ ánh sáng, màu sắc, chữ giới thiệu đến cách khách di chuyển trong không gian đều góp phần tạo nên trải nghiệm" - ông nói.

Đó cũng là cách tiếp cận mà phía Pháp muốn chia sẻ với Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ: Không thay đổi giá trị lịch sử, mà tìm một cách kể mới để lịch sử đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là người trẻ.

Thực tế, tại Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ, việc đưa lịch sử đến gần hơn với thế hệ trẻ cũng đang được triển khai bằng nhiều hình thức khác nhau.

Theo bà Vũ Thị Tuyết Nga, nhiều năm nay, bảo tàng không chỉ chờ công chúng đến tham quan mà đã chủ động xây dựng các chương trình giáo dục trải nghiệm như Chúng em làm chiến sĩ Điện Biên, trải nghiệm nấu cơm bằng bếp Hoàng Cầm, đẩy xe đạp thồ, vượt chướng ngại vật, giao lưu với cựu chiến binh hay các hoạt động tìm hiểu lịch sử theo hình thức "Rung chuông vàng".

Ngoài ra, bảo tàng còn xây dựng các chuyên đề về công tác quân y, hậu cần, thanh niên xung phong trong Chiến dịch Điện Biên Phủ để đưa tới trường học. "Mục tiêu của chúng tôi là để các em thấy lịch sử không khô cứng mà là những câu chuyện có con người, có trải nghiệm và có cảm xúc" - bà Nga nói.

Thực tế từ công chúng cũng cho thấy nhu cầu tiếp cận lịch sử bằng những hình thức mới. "Em thấy game này hay và khá lạ. Có cảm giác như mình đang ở trong một chiến trường lớn, được trải nghiệm chứ không chỉ nghe kể" - một bạn trẻ chia sẻ sau khi tham gia trò chơi trải nghiệm tại bảo tàng.

Trong khi đó, chị Ngân - một du khách từng tham quan bảo tàng - cho rằng yếu tố tạo ấn tượng mạnh nhất với chị vẫn là con người. "Hướng dẫn viên dẫn rất hay, cuốn hút và cảm động. Có những đoạn khiến cả đoàn rất xúc động" - chị nói. Tuy nhiên, theo chị, trải nghiệm tham quan vẫn có thể được nâng cao hơn nếu bảo tàng tổ chức lại việc phân luồng giữa khách đoàn và khách lẻ, cải thiện ánh sáng cũng như tạo thêm những điểm nhấn trong không gian trưng bày.

Những góp ý từ công chúng cũng chính là những vấn đề mà các chuyên gia Pháp đang nghiên cứu trong quá trình đề xuất đổi mới. Chính vì vậy, câu hỏi được nhắc lại nhiều lần với các chuyên gia trong dự án này không phải là "bảo tàng cần thêm gì", mà là "công chúng hôm nay cần được dẫn vào câu chuyện lịch sử bằng cách nào".

(Còn tiếp)